Küçüğe Vasi Atanması: TMK 404, Şartlar ve Başvuru
Anne veya babanın ölümü, velayetin kaldırılması ya da çocuğun temsilinde ortaya çıkan boşluk, aynı hukuki sonucu doğurmayabilir. Başvuruyu hazırlarken önce nüfus kaydını ve velayete ilişkin kararları inceliyor; velayet, vesayet ve belirli iş için kayyım atanması ihtimallerini ayırıyoruz. Özellikle devam eden velayet davası sırasında çocuğun temsilcisiz kalmaması gerekir.
Küçüğe vasi atanmasının temel şartı nedir?
TMK m.404 bakımından belirleyici soru, çocuğun yalnız kaç yaşında olduğu değil, velayet altında bulunup bulunmadığıdır. Erginlik kural olarak on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme ve mahkemece ergin kılınma ayrıca değerlendirilir. Velayet altında bulunmayan küçük için yetişkinlerdeki akıl hastalığı veya savurganlık sebeplerinin ispatı aranmaz.
Vesayet, çocuğun bakımını, eğitimini, kişilik haklarını ve malvarlığını korumaya yönelik bir temsil düzenidir. Çocuğun önemli miktarda mirası bulunması şart değildir. Tersinden, çocuk adına taşınmaz bulunması da geçerli velayet devam ederken kendiliğinden vasi atanmasını gerektirmez. Temel düzenleme Türk Medeni Kanunu m.335, 397, 403 ve 404 hükümlerindedir.
Hangi durumlarda çocuğa vasi tayini gerekir?
Anne ve babanın her ikisinin ölmesi, velayetin her ikisinden kaldırılması veya çocuğun başka bir nedenle velayet altında bulunmaması vasi atanmasını gerektirebilir. Ancak ölüm belgesini tek başına değerlendirmiyoruz. Anne ile baba evliyken ebeveynlerden birinin ölmesi hâlinde velayet kural olarak sağ kalana aittir. Boşanma sonrasında velayet kendisine bırakılan ebeveynin ölümü ise farklı bir hukuki inceleme gerektirir.
Bir yakının çocuğa fiilen bakması, okul giderlerini karşılaması veya aynı evde yaşaması ona kendiliğinden yasal temsil yetkisi vermez. Buna karşılık koruma veya bakım tedbiri alınmış olması da her durumda velayetin kaldırıldığı anlamına gelmez. Önce mevcut kararın kapsamını tespit ediyoruz.
Velayet sahibinin yeniden evlenmesi de tek başına vasi atanması sebebi değildir. TMK m.349 uyarınca çocuğun menfaati, koşullar ve gerekli koruma önlemleri birlikte değerlendirilir.
Velayet sahibi anne veya baba ölürse ne yapılır?
Boşanmada velayet kendisine verilen ebeveyn öldüğünde velayet, sağ kalan diğer ebeveyne kendiliğinden geçmez. Sağ kalan ebeveynin velayeti üstlenme talebi aile mahkemesinde değerlendirilir. Çocuğun yararı bakımından bakım kapasitesi, mevcut yaşam düzeni, ebeveynle ilişkisi ve gerektiğinde çocuğun görüşü araştırılır.
Bu süreçte yalnızca vasilik kararı kaldırılarak çocuğun temsilcisiz bırakılmaması gerekir. Mevcut vasi ile sağ kalan ebeveyn arasında uyuşmazlık bulunuyorsa, hangi davanın diğerini bekleyeceği doğru belirlenmelidir. Aşağıda açıkladığımız 2025 ve 2026 kararları bu usul sorununa doğrudan ilişkindir.
Örneğin velayet sahibi annenin ölümünden sonra büyükbabası vasi atanmış bir çocuğun babası velayet isteyebilir. Babanın talebi henüz sonuçlanmadan vesayetin kaldırılmasını otomatik bir ilk adım kabul etmiyoruz. Çocuğun korunmasını sağlayan temsil düzeni, aile mahkemesinin kararıyla uyumlu biçimde ele alınmalıdır.
Anne ve baba evli değilse vasi otomatik atanır mı?
Hayır. TMK m.337 uyarınca anne ve baba evli değilse velayet kural olarak anneye aittir. Evlilik dışında doğmak tek başına vesayet sebebi değildir. Annenin küçük, kısıtlı veya ölmüş olması yahut velayetin kendisinden alınması hâlinde çocuğun menfaatine göre vasi atanması veya velayetin babaya verilmesi değerlendirilir.
Babanın çocuğu tanıması, soybağını kurar; fakat mahkeme kararı gerektiren durumda velayeti kendiliğinden babaya geçirmez. Başvuruda tanıma belgesinin bulunması ile velayet kararının bulunmasını ayrı kontrol ediyoruz. Soybağının kurulmasına ilişkin süreç için babalık davasının şartları yazımız da incelenebilir.
Görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?
Vasi atama görevi, vesayet makamı sıfatıyla sulh hukuk mahkemesine aittir. Denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. TMK m.411 uyarınca yetki, küçüğün yerleşim yerindeki vesayet dairelerindedir. Başvuran akrabanın adresi tek başına yetkiyi belirlemez; çocuğun yerleşim yeri TMK m.21 çerçevesinde incelenir.
Velayetin kaldırılması veya diğer ebeveyne verilmesi ise aile mahkemesinin görev alanındadır. Aynı dilekçede bu iki talebin yazılması, aile mahkemesini doğrudan vasi atamaya yetkili kılmaz. Mahkemenin bulunmadığı yerde aile mahkemesi sıfatıyla görev yapan asliye hukuk mahkemesi ile vesayet makamını da birbirinden ayırmak gerekir.
İstanbul’da çocuğun Küçükçekmece’de, başvuran yakının Bakırköy’de oturması örneğinde sırf yakının adresinden hareketle başvuru yeri belirlemiyoruz. Çocuğun hukuki yerleşim yeri ve mevcut dosya kayıtları esas alınır.
Başvuru nasıl hazırlanır, hangi belgeler gerekir?
TMK m.404, görevleri sırasında durumu öğrenen nüfus memurlarına, idari makamlara, noterlere ve mahkemelere derhâl bildirim yükümlülüğü getirir. Yakınlar da somut durumu açıklayarak vesayet makamına başvurabilir. Bu, sırf bir akrabanın diğer akrabaya karşı kazanacağı malvarlığı davası değildir; korunması gereken çocuğun menfaati öndedir.
- Temsil boşluğunu açıklıyoruz: Çocuk neden velayet altında değildir? Ölüm, velayetin kaldırılması veya başka bir kararın tarih ve kapsamı nedir?
- İlgili kayıtları gösteriyoruz: Nüfus aile kayıt tablosu, ölüm kaydı, kesinleşmiş boşanma ve velayet kararları, varsa mevcut vesayet dosyası.
- Adayı gerekçelendiriyoruz: Çocukla ilişkisi, yerleşim yeri, bakım imkânı, kişisel bağları ve görev yapabilecek olması.
- Bekleyen dosyaları bildiriyoruz: Velayetin tevdii, değiştirilmesi veya kaldırılması davaları ile koruma kararları.
- Acil ihtiyacı somutlaştırıyoruz: Eğitim, bakım veya malvarlığı bakımından gecikmenin doğuracağı zarar ve istenen önlem.
Her olay için tek bir zorunlu belge listesi veya sabit bitiş süresi bulunmaz. Yalnız TMK m.404’e dayanan küçüklük hâlinde, yetişkinlere özgü sağlık kurulu raporunu bütün dosyalarda zorunluymuş gibi istemiyoruz. Çocuğun mahrem bilgileri, gerekli olduğu ölçüde ve ilgili makama sunulmalıdır.
Büyükanne, büyükbaba veya başka bir yakın vasi olabilir mi?
Vasilik görevini yapabilecek yetenekte bir ergin vasi atanabilir. Yakın hısımlar, gerekli koşulları taşımaları ve haklı engel bulunmaması kaydıyla öncelikle değerlendirilir. Ancak akrabalık, adayın mutlaka atanacağı anlamına gelmez. Çocukla kişisel ilişki, yerleşim yerlerinin yakınlığı, bakım düzeni ve menfaat çatışması incelenir.
TMK m.415 uyarınca haklı sebepler engel olmadıkça çocuğun ya da anne veya babasının gösterdiği kişi atanır. Bir ebeveynin yazılı aday önerisi önem taşır; yine de mahkemece atama yapılmadan bu kişi yasal temsilci olmaz. Vasilikle çocuğa ait malların adaya geçmesi de söz konusu değildir.
Kısıtlılar, kanunda belirtilen diğer engelleri bulunanlar ve çocuğun menfaatiyle önemli ölçüde çatışan kişiler vasi olamaz. Gerekli durumlarda birden fazla vasi atanması mümkündür; görev paylaşımı ve rıza koşulları ayrıca gözetilir.
Vasi ile temsil kayyımı hangi noktada ayrılır?
Çocuk geçerli velayet altındayken yalnız belirli bir işlemde veli ile çocuğun menfaatleri çatışıyorsa, bütün velayet düzeninin kaldırılması yerine temsil kayyımı gerekip gerekmediği incelenir. Örneğin aynı terekenin paylaşımında çocuğun ve velinin çıkarları çatışabilir. İşlemin niteliği, tarafların konumu ve uygulanacak izin hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.
Vasi, küçüğün kişi ve malvarlığı menfaatlerini genel olarak korur; temsil kayyımının görevi ise belirli iş veya uyuşmazlıkla sınırlı olabilir. Vesayet, kayyımlık ve yasal danışmanlık arasındaki farklar, başvurunun doğru hukuki temele oturtulmasında önem taşır.
Yargıtay kararları velayet ve vesayet ilişkisini nasıl açıklıyor?
01.07.2025: Önce velayet davası, temsilin devamı korunarak
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E.2025/2183, K.2025/6791 sayılı kararı, bölge adliye mahkemesi daireleri arasındaki görüş ayrılığını gidermiştir. Daire, aile mahkemesindeki velayet davasının sonuçlanmasının önceden vesayetin kaldırılmasına bağlı olmadığını; vesayet dosyasında velayet davasının sonucunun beklenmesi gerektiğini kabul etmiştir. Gerekçe, çocuğun yasal temsilciden yoksun bırakılmaması ve ret hâlinde yeniden vasi atanması için gereksiz yargılama yapılmamasıdır. Karar, uyuşmazlığın giderilmesi niteliğindedir; bütün çocuklarda velayetin mutlaka sağ kalan ebeveyne verileceği anlamına gelmez.
15.06.2026: Aynı ilkenin görev uyuşmazlığında uygulanması
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E.2026/7868, K.2026/11174 sayılı kararında velayet düzenlenmesi talebinin aile mahkemesinde sonuçlandırılmasına karar vermiştir. Karardaki ilk derece mahkemesi görüşüyle Dairenin benimsediği sonucu karıştırmamak gerekir: Yüksek mahkeme, önce vesayetin kaldırılmasını zorunlu sayan yaklaşımı benimsememiştir.
19.02.2024 ve 18.01.2018: Görev ayrımı ve tanımanın sınırı
5. Hukuk Dairesinin E.2023/10821, K.2024/1778 sayılı kararı, velayet kaldırılmadan vasi atanamayacağı gözetilerek vasi atanması talebinin ayrılması gerektiğini açıklamaktadır. 8. Hukuk Dairesinin E.2017/8310, K.2018/819 sayılı kararı ise tanımanın velayeti doğrudan babaya geçirmediğini belirtmiştir. Bu dosyada anne inceleme sırasında ergin olduğundan talep konusuz kalmış, hüküm gerekçesi değiştirilerek onanmıştır. Eski kararın ilkesi kullanılırken bu özel sonuç ayrıca dikkate alınmalıdır.
Vasi atandıktan sonra yetkiler, itiraz ve sona erme
Vasi, küçüğün bakımı ve eğitimi için gereken önlemleri alır, hukuki işlemlerde onu temsil eder. Ancak atama kararı her işleme sınırsız yetki vermez. Taşınmazın satılması, mirasın paylaşılması veya mirasın reddi gibi işlerde TMK m.462 ve 463’teki ayrı izin koşulları incelenir. Çocuğun malvarlığını vasinin kendi hesabıyla karıştırmadan yönetmesini ve belgeye dayalı hesap tutulmasını tavsiye ediyoruz.
İlgili kişiler, vasi atamasının kanuna aykırı olduğunu öğrendikleri günden başlayarak on gün içinde ileri sürebilir. Vasiliğe atanan kişinin kaçınma süresi ise kendisine tebliğden itibaren on gündür. Başlangıçları farklı bu süreleri tek bir genel itiraz süresi gibi değerlendirmiyoruz. İtirazı yerinde bulmayan vesayet makamı konuyu denetim makamına bildirir; itiraz edilen kişinin görevi kendiliğinden boşta kalmaz.
Küçük üzerindeki vesayet, TMK m.470 uyarınca erginlikle kendiliğinden sona erer. Buna karşılık küçüğün ergin olduktan sonra başka bir yasal korumaya ihtiyaç duyup duymadığı farklı sebeplerle değerlendirilir. Yabancı ülkede verilmiş bir karar varsa yabancı vesayet kararlarının Türkiye’deki etkisi ayrıca incelenmelidir.
Sık sorulan sorular
Her on sekiz yaşından küçük çocuk için vasi gerekir mi?
Hayır. TMK 404, velayet altında bulunmayan küçüğü esas alır. Anne veya babasının geçerli velayeti altında bulunan çocuğa sırf yaşı nedeniyle vasi atanmaz.
Anne ve baba boşanınca çocuğa vasi atanır mı?
Boşanma tek başına vesayet sebebi değildir. Velayet kendisine bırakılan ebeveyn temsil görevini yürütür. Velayetin kimseye verilmemesi veya sonradan sona ermesi ayrıca değerlendirilir.
Velayet sahibi anne ölünce baba doğrudan işlem yapabilir mi?
Boşanma sonrasında velayet anneye bırakılmışsa, annenin ölümüyle velayet kendiliğinden babaya geçmez. Aile mahkemesinde velayet düzenlemesi ve çocuğun bu sırada yasal temsili incelenmelidir.
Babanın tanıması velayet kararı yerine geçer mi?
Hayır. Soybağının tanımayla kurulması ile velayetin mahkemece babaya verilmesi aynı işlem değildir. TMK 337 koşulları ve çocuğun yararı gözetilir.
Büyükanneye çocuğun velayeti verilebilir mi?
Büyükanne, anne veya baba sıfatıyla veli olmaz. Kanuni koşullar varsa vasi adayı olarak değerlendirilebilir; akrabalık otomatik atama sağlamaz.
Küçüğe vasi atanmasında sağlık kurulu raporu şart mı?
Yalnız velayet altında bulunmayan küçük olma sebebine dayanan başvuruda, yetişkinlerdeki akıl hastalığına bağlı kısıtlamanın sağlık raporu koşulu otomatik uygulanmaz. Dosyanın özel ihtiyaçları ayrıca araştırılabilir.
Vasi atanması için notere başvurmak yeterli mi?
Vasiyi vesayet makamı atar. Noterde düzenlenen belge veya aday gösterme iradesi, mahkemenin atama kararı yerine geçmez.
Vasi atanması davasında karşı taraf gösterilir mi?
Vasi atanması kural olarak çekişmesiz yargı işidir. Ancak bilinen ebeveynler, mevcut vasi ve ilgili dosyalar gizlenmemelidir. Velayetin kaldırılmasına ilişkin farklı talebin taraf yapısı ayrıca incelenir.
Çocuğun görüşü dikkate alınır mı?
Çocuğun yaşı, olgunluğu ve görüş oluşturma yeteneği gözetilerek katılımı sağlanır. Görüşünün alınması, kararın bütün sorumluluğunun çocuğa bırakılması anlamına gelmez.
Vasi atanınca çocuğun mirası vasiye geçer mi?
Hayır. Malvarlığı çocuğa aittir. Vasi onu koruma ve temsil görevini, mahkeme denetimi ile gerekli işlem izinlerine uyarak yerine getirir.
Velayet davasından önce vesayeti kaldırmak şart mı?
Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2025 tarihli uyuşmazlığı giderme kararı, velayet davasının önceden vesayetin kaldırılmasına bağlı olmadığını kabul eder. Çocuk dava süresince temsilcisiz bırakılmamalıdır.
Vasi atanmasına itiraz için süre ne zaman başlar?
Atamanın kanuna aykırılığına ilişkin ilgili kişinin on günlük süresi öğrenmeden başlar. Atanan vasinin kaçınma süresi ise kendisine tebliğden başlar. Hangi başvurunun yapıldığına göre başlangıç belgesi kontrol edilmelidir.
