TCK 90 hangi davranışı suç sayar ve hangi değeri korur?

Madde iki farklı fiili düzenler: insan üzerinde hukuka aykırı bilimsel deney ve hasta üzerinde rızasız tedavi amaçlı deneme. Korunan başlıca değerler insan onuru, vücut bütünlüğü, kişinin kendi bedeni hakkında karar verme özgürlüğü ve yaşam hakkıdır. Anayasa m.17, kişinin rızası olmadan bilimsel ve tıbbî deneye tabi tutulamayacağını ayrıca güvenceye bağlar.

TCK m.90’ın güncel metni, ceza tehdidinin yanında rızaya dayalı deneyin hangi şartlarda suç oluşturmayacağını da gösterir. Bu nedenle inceleme yalnız “rıza belgesi var mı?” sorusuna indirgenemez. Araştırmanın amacı, önceki bilimsel veriler, izinler, öngörülebilir risk, kullanılan yöntem, gönüllüye yapılan açıklama ve menfaat ilişkisi bir bütün olarak ele alınır.

Anayasa m.17’deki beden bütünlüğü güvencesi, ceza normunun anayasal zeminidir. Bununla birlikte her hatalı tıbbî müdahale TCK m.90 değildir; standart tedavide teşhis veya uygulama kusuru varsa kasten ya da taksirle yaralama, görevi kötüye kullanma veya başka sorumluluk türleri gündeme gelebilir.

TCK 90 suçunun maddi ve manevi unsurları nelerdir?

Maddi unsur, somut suç tipine göre insan üzerinde bilimsel deney yapılması veya hasta üzerinde rızasız tedavi amaçlı denemede bulunulmasıdır. Suçun oluşması için fiil, mağdur, fail, konu ve hukuka uygunluk koşulları birlikte belirlenir. Manevi unsur kasttır; failin uygulamanın araştırma/deneme niteliğini ve hukuka uygunluk eksikliğini bilip istemesi araştırılır.

Fiil ne zaman tamamlanır?

Salt proje hazırlamak, kurul başvurusu yapmak veya gönüllü aramak kural olarak tamamlanmış suçu oluşturmaz. İnsan üzerinde araştırma protokolündeki müdahalenin fiilen uygulanmasıyla suç tamamlanabilir. İlaç verilmesi, numune alınması, cihaz veya invaziv yöntem uygulanması gibi hareketler somut araştırmanın niteliğine göre incelenir. Sadece dosya veya veri inceleyen gözlemsel çalışma ise bedene yönelik deney fiili yoksa TCK m.90 kapsamında olmayabilir; kişisel veriler ve meslek kuralları yönünden ayrı sorumluluk doğabilir.

Fail kim olabilir?

TCK m.90/1’in lafzı “kişi” ifadesini kullanır. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin 2022 tarihli kararında bilimsel deneyin faili bilim insanı veya hekim olarak tarif edilmiştir. Her dosyada uygulamayı kimin yaptığı, protokolü kimin yönettiği ve diğer kişilerin kastla hangi icrai katkıyı sunduğu belirlenmelidir. Salt unvan, kurul üyeliği veya kurumda çalışma otomatik ceza sorumluluğu yaratmaz.

Tedavi amaçlı deneme bakımından kanunun aradığı “uzman hekim tarafından hastane ortamında yapılma” şartı ve Yargıtay’ın 24.11.2022 tarihli kararı, bu suçun özgü suç niteliğini destekler. Hekim olmayan kişi, özgü suçun faili sayılmasa bile şartları varsa azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulabilir.

Mağdur kimdir?

Bilimsel deneyde sağlıklı veya hasta her gerçek kişi mağdur olabilir. Tedavi amaçlı denemede ise suçun konusu hasta insandır. Tüzel kişi mağdur olamaz; ancak suç bir şirket, vakıf veya özel hastane gibi tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenirse TCK m.90/6 uyarınca ilgili tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirleri değerlendirilebilir.

Kast nasıl belirlenir?

Protokol yazışmaları, izin başvurularının reddedilmesi veya süresinin dolması, araştırmacı eğitimleri, onaylı ve fiilen kullanılan form sürümleri, sponsor yazışmaları, gönüllünün geri çekilme bildirimi ve güvenlilik kayıtları failin bilgisini gösterebilir. Taksirli davranış TCK m.90’daki temel suçları oluşturmaz; ancak meydana gelen zarar bakımından taksirle yaralama veya öldürme gibi başka hükümler ayrıca incelenebilir.

Deney yaralanma veya ölüme yol açarsa hangi hüküm uygulanır?

TCK m.90/1 kapsamındaki hukuka aykırı deney sonucunda mağdur yaralanırsa kasten yaralama, ölürse kasten öldürme hükümleri uygulanır. Bu sonuç için uygulama ile zarar arasında nedensellik bağı ve sonuca ilişkin ceza sorumluluğunun şartları teknik ve hukuki olarak kanıtlanmalıdır. TCK m.90/5, ayrı bir sabit ceza artışı öngörmez.

Yaralanmanın niteliği; basit tıbbî müdahaleyle giderilebilirlik, yaşamı tehlikeye sokma, organ işlevi, kemik kırığı veya kalıcı etki gibi ölçütlerle adlî raporda belirlenir. Ayrıntılar için kasten yaralama suçunun sonuçları hakkındaki açıklamalar dikkate alınabilir. Ölüm gerçekleşmişse kasten öldürme suçu bakımından kast, olası kast, teşebbüs ve iştirak ayrımı ayrıca yapılır.

Yargıtay 12. Ceza Dairesinin E.2022/2038, K.2022/9071 sayılı kararındaki yoruma göre beşinci fıkranın doğrudan atfı, birinci fıkradaki bilimsel deney suçuna özgüdür. Tedavi amaçlı deneme sırasında zarar doğması cezasızlık anlamına gelmez; fakat yaralama, ölüm veya mesleki kusur genel hükümlerle ve failin manevi durumuyla ayrı nitelendirilir.

Teşebbüs, iştirak ve suçların birleşmesi nasıl değerlendirilir?

Uygulamaya doğrudan başlayan fail, elinde olmayan nedenle deneyi tamamlayamazsa teşebbüs hükümleri gündeme gelebilir. Proje yöneticisi, uygulayıcı, sponsor temsilcisi veya ekip üyesinin sorumluluğu unvanına değil; icrai katkısına, suç işleme kararına ve bilgisine göre belirlenir. Aynı olayda belge, veri, yaralama veya ölüm suçları bakımından içtima ayrıca çözülür.

Teşebbüs

Gönüllünün uygulama odasına alınması tek başına her olayda icra başlangıcı sayılmaz. Deney maddesinin enjektöre hazırlanması, cihazın bedene bağlanması veya uygulamanın hemen öncesindeki hareketlerin doğrudan doğruya icraya başlayıp başlamadığı somut plana göre değerlendirilir. Gönüllünün kaçması, üçüncü kişinin müdahalesi veya cihaz arızası nedeniyle sonuç alınamaması teşebbüs tartışması doğurabilir.

İştirak

Uygulamayı birlikte gerçekleştirenler müşterek fail; suç kararını oluşturan kişi azmettiren; araç, yer, hasta listesi veya teknik destek sağlayan kişi ise kastı ve katkısının niteliğine göre yardım eden olabilir. Etik kurul üyesi, hastane yöneticisi veya sponsor çalışanı sırf bu sıfatıyla sorumlu tutulamaz. Bilerek sahte onay üretme, onaysız protokolü yönlendirme ya da uygulamayı sürdürme emri gibi somut hareket aranır.

İçtima ve bağlantılı suçlar

Birden çok gönüllü, tekrarlanan uygulamalar ve aynı suç işleme kararı zincirleme suç veya aynı nev’iden fikrî içtima tartışması yaratabilir; mağdur ve fiil sayısı doğru kurulmalıdır. Sahte olur formu düzenlenmişse resmî/özel belgede sahtecilik, sağlık verileri hukuka aykırı kullanılmışsa kişisel veriye ilişkin suçlar, para alınmışsa dolandırıcılık ve kamu görevlisi yönünden görevi kötüye kullanma ayrıca gündeme gelebilir. Özel norm–genel norm ilişkisi ve TCK m.44 uygulanmadan cezalar mekanik biçimde toplanamaz.

Rıza nasıl alınmalı ve sonradan geri çekilebilir mi?

Geçerli rıza belirli araştırmaya özgü, yeterli bilgilendirmeye dayalı, yazılı ve özgür iradeyle verilmiş olmalıdır. Kişi riskleri, uygulanacak işlemleri, alternatifleri, veri kullanımını ve çekilme hakkını anlayabilmelidir. Gönüllü rızasını geri çekebilir; geri çekilmeden sonra yeni araştırma müdahalesine devam edilmesi önceki imzayla meşrulaştırılamaz.

Bilgilendirme, katılımcının anlayabileceği dilde ve karar vermesine yetecek zamanda yapılmalıdır. Yoğun tıbbî terminoloji, imzanın önceden alınması, boş form, geriye dönük tarih, tercüman ihtiyacının karşılanmaması veya tedaviye erişimin araştırmaya katılma şartına bağlanması rızanın serbest ve aydınlatılmış olup olmadığını etkiler.

TCK m.90/2, rızanın “herhangi bir menfaat teminine bağlı” olmamasını arar. Bu yasak; karar özgürlüğünü bozan ödül, baskı veya koşullandırmayı hedefler. Mevzuatın izin verdiği masraf karşılığı, sigorta veya gerçekleşen zararın tazmini ile rızayı satın alan menfaat aynı şey değildir; ödeme türü, miktarı, sunuluş biçimi ve gönüllünün kırılganlığı somut olarak incelenir.

TCK 90 şikâyete, uzlaştırmaya veya alternatif usullere tabi midir?

Temel suçlar şikâyete bağlı değildir; savcılık fiili öğrendiğinde re’sen soruşturur ve mağdurun şikâyetini geri alması davayı kendiliğinden sona erdirmez. Yetişkin fail bakımından TCK m.90 uzlaştırma listesinde değildir. Buna karşılık suça sürüklenen çocuk yönünden CMK m.253/1-c’nin özel koşulları ayrıca incelenmelidir.

İnsan üzerinde deney suçunda hangi deliller toplanmalı?

Dosyanın merkezi; onaylı protokol ile gerçekte uygulanan işlemi karşılaştırmaktır. Rıza formu tek başına yeterli değildir. Etik kurul ve TİTCK/Bakanlık kararları, protokol sürümleri, gönüllü kayıtları, araştırma ürünü hareketleri, tıbbî kayıtlar, advers olay bildirimleri, yazışmalar ve uzman raporları özgün kaynağından, zaman damgası ve bütünlüğü korunarak toplanmalıdır.

Bilirkişi heyetine hangi sorular yöneltilmeli?

• Uygulama bilimsel deney, tedavi amaçlı deneme, yerleşik tedavi veya gözlemsel çalışma niteliğinde midir; teknik gerekçe nedir?
• Onaylı protokol ile fiilî uygulama arasında doz, kişi, merkez, yöntem veya zaman bakımından sapma var mıdır?
• İnsan dışı/deney hayvanı verileri yeterli midir ve insan üzerinde uygulamayı bilimsel olarak gerekli kılar mı?
• Riskler uygulama tarihinde öngörülebilir miydi; kalıcı zarar ihtimali var mıydı; amaç–risk dengesi nasıldı?
• Bilinen tıbbî yöntemlerin sonuç vermeyeceği anlaşılmış mıydı ve uygulama bilimsel/tıbbî şartlara uygun muydu?
• Yaralanma veya ölüm ile araştırma ürünü/yöntemi arasında nedensellik bağı bulunuyor mu; alternatif nedenler nelerdir?

Bilimsel deney ile tedavi amaçlı deneme arasındaki fark nedir?

Bilimsel deneyde asıl amaç yeni bilgi, ilaç veya yöntemin etkisini araştırmaktır; mağdurun hasta olması gerekmez. Tedavi amaçlı denemede ise kişi hastadır ve henüz standartlaşmamış yöntem onun tedavisi amacıyla uygulanır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi de TCK m.90/1 ile m.90/4’ün iki ayrı suç tipi olduğunu vurgular.

Rızaya dayalı bilimsel deney hangi şartlarda hukuka uygundur?

TCK m.90/2’deki koşullar alternatif değil, kümülatiftir: yetkili kurul veya makam izni, önce insan dışı ortamda ya da yeterli hayvan deneyinde veri, insan deneyini gerekli kılan bilimsel sonuç, öngörülebilir kalıcı zarar bulunmaması, insan onuruyla bağdaşmayan acı veren yöntem kullanılmaması, ölçülü amaç ve usulüne uygun yazılı rıza birlikte bulunmalıdır.

1. Yetkili kurul veya makam izni: Araştırmanın türüne göre etik kurul onayı ve yetkili idari makam izni tamamlanmış olmalıdır. Bir kurum içi yazı her zaman kanunun aradığı izin yerine geçmez.
2. Ön araştırma: Deney önce insan dışı ortamda veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olmalıdır. “Hayvan deneyi her olayda zorunlu” şeklindeki mekanik okuma yerine, kanun metnindeki alternatif yapı ve bilimsel yeterlilik uzmanlarca incelenir.
3. İnsan üzerinde deneyi gerekli kılan veri: Önceki veriler, hedeflenen sonuca ulaşmak için insan üzerinde deney yapılmasını gerekli kılmalıdır.
4. Öngörülebilir zararın sınırı: İnsan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bulunmamalıdır. Riskin gönüllüye söylenmiş olması, kanunun yasakladığı risk düzeyini tek başına meşrulaştırmaz.
5. İnsan onuruna uygun yöntem: Deney sırasında insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntem kullanılmamalıdır.
6. Amaç–külfet dengesi: Bilimsel amacın önemi, kişiye yüklenen külfet ve tehlikeden daha ağır olmalıdır.
7. Bilgilendirilmiş, yazılı ve serbest rıza: Kişi deneyin niteliği ve sonuçları hakkında yeterli biçimde bilgilendirilmeli; rıza yazılı olmalı ve bir menfaat teminine bağlı bulunmamalıdır.

Güncel uygulama çerçevesi için TİTCK Klinik Araştırmalar sayfası, araştırmaların etik kurul onayı ve Sağlık Bakanlığı/Kurum izniyle yürütüldüğünü, sorumlu araştırmacı ve merkez koşullarını açıklar. İlgili araştırma türünde uygulanacak özel kanun, yönetmelik ve kılavuz ayrıca belirlenmelidir.

Çocuklar üzerinde bilimsel deney hangi şartlarla yapılabilir?

Çocuk üzerinde deney için yetişkinlere ilişkin bütün şartlar yetmez. TCK m.90/3 ayrıca deney sonucunun amacına yalnız çocuk üzerinde ulaşılabilmesini, rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasını, ana ve babanın veya vasinin yazılı onayını ve izin veren yetkili kurulda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunmasını arar.

Çocuğun yaşı tek başına rıza açıklama yeteneğini belirlemez; olgunluğu, açıklamanın niteliğini anlayıp anlayamadığı ve baskı altında bulunup bulunmadığı somut biçimde değerlendirilir. Rıza açıklama yeteneği olan çocuk açıkça karşı çıkıyorsa yalnız ebeveyn imzasıyla devam edilmesi kanundaki korumayı karşılamaz. Ana ve babadan birinin velayet yetkisi, diğerinin durumu veya vesayet kararı da dosya üzerinden doğrulanmalıdır.

Şikâyet veya suç duyurusundan hükme kadar süreç nasıl ilerler?

Başvuru kolluğa veya Cumhuriyet başsavcılığına yapılabilir; acil sağlık ve delil güvenliği önce gelir. Savcılık izin, protokol, rıza ve tıbbî kayıtları toplar; uzman incelemesi yaptırır, şüphelilerin rollerini belirler. Yeterli şüphede iddianame düzenlenir; mahkeme delilleri duruşmada tartışır ve gerekçeli hüküm kurar.

Ceza dosyasının soruşturma, ifade, koruma tedbiri ve duruşma boyutları için ceza soruşturması ve savunma süreci hakkında genel rehberden de yararlanılabilir.

Mağdurun ve şüpheli ya da sanığın temel hakları nelerdir?

Mağdur; delil sunma, işlemlerden haberdar olma, vekil yardımından yararlanma, kamu davasına katılma ve koşulları varsa kanun yoluna başvurma haklarına sahiptir. Şüpheli veya sanık ise isnadı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma, lehe delil toplanmasını isteme, hukuka aykırı delile itiraz etme ve makul sürede yargılanma güvencelerinden yararlanır.

Mağdur bakımından

Sağlık kayıtlarının eksiksiz örneği, rıza formu, araştırma kimliği ve uygulanan ürün/yöntem hakkında bilgi istenebilir. Mağdur, özel hayatının ve sağlık verilerinin korunmasını; ifade sırasında ikincil örselenmenin önlenmesini ve gerekli koşullarda vekil görevlendirilmesini talep edebilir. Savcılık kararının tebliği, katılma talebi ve tazminat hakları birbirinden bağımsız süre ve usullere tabi olabilir.

Şüpheli veya sanık bakımından

İfade öncesinde isnadın fiil ve hukuki dayanakları anlaşılmalı, teknik kayıtlar görülmeden varsayıma dayalı ayrıntılı açıklama yapılmamalıdır. Müdafi, onaylı protokol ile uygulamayı karşılaştıran lehe belgeleri sunabilir; bilirkişi heyetinin uzmanlık ve tarafsızlığına itiraz edebilir; yeni rapor veya uzman görüşü isteyebilir. Masumiyet karinesi, araştırmadaki idari eksikliklerin otomatik ceza mahkûmiyetine dönüştürülmesine engeldir.

Arama, elkoyma, adlî kontrol veya tutuklama uygulanabilir mi?

Koruma tedbirleri suç isnadının doğal ve zorunlu sonucu değildir. Arama veya elkoyma için kanuni şüphe ve karar usulü; adlî kontrol ya da tutuklama için somut delile dayalı kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni, ölçülülük ve gerekçe aranır. Dijital ve tıbbî materyal bakımından özel hayat ile delil güvenliği dengelenmelidir.

Deney dosyalarında protokol klasörü, araştırma ürünü, bilgisayar ve kurumsal e-posta kayıtları delil olabilir. Ancak bütün hastane sisteminin ölçüsüzce kopyalanması üçüncü kişilerin sağlık verilerini etkileyebilir. Arama ve dijital inceleme kararının konusu, zaman aralığı, kullanıcılar ve araştırma kodları olabildiğince belirli kurulmalıdır; kopya alma ve hash işlemleri tutanakla gösterilmelidir.

Tutuklama kararı için suçun adı tek başına yetmez. Kaçma, delil karartma veya tanık üzerinde baskı riski somutlaştırılmalı; adlî kontrolün neden yetersiz olacağı açıklanmalıdır. Özellikle deliller toplanmış, görevden uzaklaştırma veya erişim kısıtı uygulanmışsa daha hafif tedbirlerin yeterliliği tartışılmalıdır. Karara karşı güncel CMK süresi içinde itiraz edilebilir.

İnsan üzerinde deney suçunda görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?

TCK m.90/1 ve m.90/4’teki temel ceza sınırları nedeniyle görevli mahkeme kural olarak asliye ceza mahkemesidir. Bilimsel deney yaralanma veya ölüme neden olmuşsa m.90/5’in atıf yaptığı sonuç suçuna göre görev değişebilir; kasten öldürme isnadı ağır ceza mahkemesinde görülür. Yetki çoğunlukla fiilin işlendiği yer esas alınarak belirlenir.

5235 sayılı Kanun’daki görev kuralları, on yıldan fazla hapis veya ağırlaştırılmış müebbet/müebbet gerektiren suçlarla diğer suçlar arasındaki ayrımı düzenler. İddianamede kullanılan sevk maddesi önemli olsa da mahkeme görevini fiilin hukuki niteliğine göre re’sen değerlendirir.

Birden fazla merkezde yürütülen araştırma, ürünün başka yerde hazırlanması, talimatın uzaktan verilmesi veya sonucun farklı yerde doğması yetki tartışması yaratabilir. CMK’nın suçun işlendiği yer, teşebbüs, zincirleme suç ve bağlantılı suç kuralları somut olay haritasına uygulanmalıdır.

TCK 90 cezası, HAGB, erteleme ve para cezasına çevirme nasıl uygulanır?

Hukuka aykırı bilimsel deneyin cezası bir yıldan üç yıla kadar; rızasız tedavi amaçlı denemenin cezası bir yıla kadar hapistir. HAGB, hapis cezasının ertelenmesi veya kısa süreli hapsin seçenek yaptırıma çevrilmesi madde adından otomatik çıkmaz. Sonuç ceza, failin geçmişi, zarar giderimi ve ilgili kurumun tüm koşulları ayrı ayrı incelenir.

Ceza belirlenirken fiilin işleniş biçimi, kullanılan araç, zarar/tehlikenin ağırlığı, kastın yoğunluğu, amaç ve saik gibi TCK m.61 ölçütleri esas alınır. Takdiri indirim, sanığın duruşmadaki şekli tutumundan ibaret değildir. Meslek veya kamu görevi nedeniyle doğabilecek disiplin/idari sonuçlar ceza mahkûmiyetinden ayrı yürüyebilir.

Adlî sicil ve infaz

Kesinleşen mahkûmiyet adlî sicile kaydedilir; arşiv ve silme koşulları Adlî Sicil Kanunu’na göre değerlendirilir. HAGB kararı, mahkûmiyet hükmü gibi genel adlî sicil belgesine yansımaz; kanunda gösterilen özel sistemde tutulur. Cezaevine girilip girilmeyeceği yalnız kanundaki soyut üst sınıra bakılarak söylenemez; sonuç ceza, seçenek yaptırım, erteleme, kesinleşme ve güncel infaz mevzuatı birlikte hesaplanır.

Zamanaşımı ve kanun yolu süreleri ne kadardır?

Temel TCK m.90/1 ve m.90/4 suçlarında olağan dava zamanaşımı, ceza üst sınırları nedeniyle sekiz yıldır; kesilme ve durma nedenleri hesabı değiştirebilir. Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz ile güncel istinaf ve temyiz süreleri kural olarak iki haftadır. Süre başlangıcı, karar türü ve tebliğ usulü mutlaka dosyadan kontrol edilmelidir.

Mağdur maddi ve manevi tazminat isteyebilir mi?

Evet. Bedensel zarar, tedavi ve bakım gideri, çalışma gücü veya kazanç kaybı, ekonomik geleceğin sarsılması ve uygun manevi tazminat koşulları varsa talep edilebilir. Ceza davası ile tazminat davası farklı amaç ve ispat kurallarına sahiptir; fail, özel hastane, sponsor, sigortacı veya kamu idaresine yöneltilecek yol somut ilişkiye göre değişir.

Özel hukuk ilişkisinde Türk Borçlar Kanunu’nun haksız fiil, adam çalıştıran ve manevi tazminat hükümleri; tüketici işlemi varsa tüketici hukuku; kamu hastanesi veya kamu görevlisinin hizmet kusuru iddiasında idari başvuru ve tam yargı rejimi gündeme gelebilir. Görevli yargı yeri ve süre, davalının niteliğiyle olayın hukuki sebebine göre belirlenmelidir.

Klinik araştırma sigortası bulunması, ceza sorumluluğunu kaldırmaz. Poliçe; teminat dışı hâller, limit, bildirim süresi, zarar türü ve nedensellik yönünden incelenir. Tazminat dosyasında sağlık kayıtları, gelir belgeleri, bakım ihtiyacı, kalıcı iş göremezlik ve psikolojik etkiler ayrı kalemler hâlinde belgelenmelidir.

Yargıtay insan üzerinde deney suçunu nasıl yorumluyor?

Yargıtay 12. Ceza Dairesi; bilimsel deney ile tedavi amaçlı denemeyi amaç, mağdur ve fail bakımından ayırır. Uygulamanın suç olup olmadığında yalnız kullanılan ilacın ruhsat durumuna değil; tedavi amacı, bilinen yöntemlerin sonuç vermeyeceğinin anlaşılıp anlaşılmadığı, rıza, bilimsel/tıbbî şartlar ve zarar konusunda uzman raporuna bakılması gerektiğini gösteren kararlar vermiştir.

Yargıtay 12. CD, E.2022/2038, K.2022/9071, 24.11.2022

Daire, TCK m.90’da iki ayrı suç bulunduğunu açıkladı: bilimsel deney araştırma amacı taşır ve hasta/sağlıklı kişi üzerinde yapılabilir; tedavi amaçlı deneme ise hasta üzerinde, standartlaşmamış yöntemin tedavi amacıyla uygulanmasıdır. Kararda tedavi amaçlı deneme failinin uzman hekim olabileceği, m.90/5’in ise birinci fıkradaki deneyle bağlantılı olduğu belirtildi. Somut fiilin kanunda suç olarak tanımlanmaması nedeniyle beraat gerekçesi CMK m.223/2-a olarak düzeltildi. Kararın erişilebilir tam metni.

Yargıtay 12. CD, E.2015/1045, K.2015/19014, 07.12.2015

Kimyager olan sanığın, tıp uzmanlığı ve gerekli izinleri bulunmadan yaralar için geliştirdiği ilaçları kişiler üzerinde uyguladığı iddiasında, fiilin TCK m.90/4 kapsamında tedavi amaçlı deneme yönünden değerlendirilmesi gerektiği üzerinde duruldu. Karar, unvan ile fiilî uygulamanın ve tedavi amacının ayrıştırılmasının önemini gösterir. Somut dosyada suç vasfı kurulurken 2022 tarihli sonraki ayrım ve güncel mevzuat birlikte dikkate alınmalıdır. Karar metninin yayımlandığı sayfa.

Yargıtay 12. CD, E.2012/13207, K.2012/16578, 02.07.2012

Psikolog olarak çalışan sanığın ilaç yazma yetkisi bulunmadığı hâlde antidepresan ilaç önerdiği olayda Daire, ilaçların mağdurda yaralanmaya neden olup olmadığının tam teşekküllü hastane veya Adlî Tıp Kurumu raporuyla belirlenmesini istedi. Karar, teknik nedensellik araştırması yapılmadan suç vasfı kurulamayacağını gösterir. Karardaki eski HAGB tartışması güncel hukuk için doğrudan kullanılmamalıdır. Kararın erişilebilir metni.

Somut olaylarda TCK 90 değerlendirmesi nasıl yapılır?

Doğru değerlendirme, araştırmaya verilen etiketten değil fiilî amaç ve şartlardan başlar. Aşağıdaki örnekler kesin hukuki görüş değil, suç tipleri arasındaki ayrımı gösteren modellerdir. Gerçek dosyada izinlerin kapsamı, protokol, rıza, kişinin durumu, failin kastı ve teknik zarar delilleri sonucu değiştirebilir.

Uygulamada en sık yapılan hatalar nelerdir?

En yaygın hatalar; her yenilikçi tıbbî uygulamayı deney saymak, imzalı rızayı mutlak savunma kabul etmek, etik kurul kararını ceza hâkimini bağlayan izin gibi görmek ve m.90/1 ile m.90/4’ü aynı suç sanmaktır. Ayrıca delil sürümleri, çocuk rızası, geri çekilme ve nedensellik yeterince araştırılmadan sonuç çıkarılmaktadır.

• Onaylanan protokol yerine sonradan değiştirilmiş bir sürümün uygulanmasını gözden kaçırmak.
• Rıza formundaki imzayı doğrulayıp bilgilendirmenin içeriğini ve zamanını incelememek.
• Kurumsal izin, etik kurul onayı ve TİTCK/Bakanlık iznini birbirinin yerine kullanmak.
• Çocukta ana–baba/vasinin onayı ile çocuğun kendi rızasını tek belge sanmak.
• Her endikasyon dışı ilaç kullanımını deney; her ruhsatlı ürün kullanımını standart tedavi kabul etmek.
• Advers olayın varlığı ile uygulamanın zarara neden olduğunu aynı şey saymak.
• Ekipteki herkesi, rol ve kast analizi yapmadan topluca fail göstermek.
• Yetişkin fail için geçerli uzlaştırma sonucunu suça sürüklenen çocuğa aynen uygulamak.
• Eski HAGB, istinaf veya itiraz sürelerini güncel dosyaya taşımak.
• Ceza soruşturması sürerken tazminat ve sigorta bildirim sürelerini kaçırmak.

Mağdur ve şüpheli ilk aşamada ne yapmalı?

Her iki taraf için de temel ilke, sağlığı korumak ve delili değiştirmeden güvenceye almaktır. Mağdur kronoloji ve belgeleri toplamalı; şüpheli veya sanık ise kayıt silmemeli, kurum içi incelemeyi ceza savunmasıyla koordine etmeli ve ifade öncesi dosya rolünü netleştirmelidir. Sosyal medya açıklamaları ve tanıklarla yönlendirici temas risk yaratır.

Sonuç: TCK 90 dosyasında hangi sırayla hareket edilmeli?

Önce fiilin bilimsel deney mi, tedavi amaçlı deneme mi, yoksa standart/gözlemsel bir faaliyet mi olduğu belirlenmelidir. Ardından doğru fıkranın bütün hukuka uygunluk şartları, failin somut rolü ve kastı, zarar ile nedensellik incelenir. İzin, protokol, rıza ve dijital kayıtlar özgün sürümleriyle korunmadan sağlıklı sonuç kurulamaz.

Mağdur açısından sağlık güvenliği, belge ve süre takibi; şüpheli açısından kayıt bütünlüğü, rol ayrımı ve uzman savunması önceliklidir. İdari veya etik ihlal ile ceza sorumluluğu birbirine eşitlenmemeli; fakat “imzalı form var” yaklaşımıyla da kanundaki kümülatif güvenceler göz ardı edilmemelidir. İlgili diğer suç ve hizmet başlıkları için ceza hukuku çalışma alanı sayfası incelenebilir.