1. İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku’nun Tanımı ve Kapsamı

Yargıtay Büyük Genel Kurulu kararlarına göre İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku, yargı sisteminde dört temel ihtisas alanından biri olarak tanımlanmıştır. Bu hukuk dalı kendi içinde iki ana temel göreve ayrılmaktadır:

• İş Hukuku: Temel olarak 4857 sayılı İş Kanunu’ndan kaynaklanan davaları ve işçi-işveren ilişkilerini kapsar.
• Sosyal Güvenlik Hukuku: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıkları, sigortalılık haklarını ve emeklilik rejimlerini düzenler.

Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatlarında bu alan, “özel hukuk niteliği ağır basan”, prim esasına dayalı ve sosyal sigortacılık ilkelerine göre faaliyet gösteren bir hukuk dalı olarak nitelendirilmektedir. İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku; iş sözleşmesine dayalı bağımlı çalışma (ücret, emek ve hiyerarşik bağ unsurları), iş kazaları, meslek hastalıkları, sigortalılık sürelerinin tespiti, prim ödemeleri ve sendikal örgütlenme gibi geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca, iş ilişkisi nedeniyle sözleşmeden veya kanundan doğan her türlü hukuk uyuşmazlığı bu alanın ve ihtisaslaşmış İş Mahkemelerinin görev alanına girmektedir.

2. İşçi Avukatının Görev ve Sorumlulukları

Yargı kararlarında “işçi avukatı” terimi doğrudan bir meslek tanımı olarak sunulmasa da, ikincil kaynak niteliğindeki dava süreçlerinden işçi avukatının yürüttüğü işler şu şekilde özetleyebiliriz;

• Alacak ve Tazminat Talepleri: İşçilerin kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti ve fazla mesai gibi işçilik alacaklarının tahsili için dava ve icra süreçlerini yönetmek.
• Hak Arama ve Delil Toplama: İş kazası veya meslek hastalığı iddialarında; işgöremezlik belgeleri, takograf kayıtları ve Adli Tıp raporları gibi delilleri toplayarak maddi ve manevi tazminat taleplerini ileri sürmek.
• İş İlişkisinin Tespiti: Hizmet sözleşmesinin haksız feshine karşı davalar açmak ve iş sözleşmesi kapsamında verilen teminat senetlerinin (bono) geçersizliğine ilişkin menfi tespit davalarını takip etmek.
• Sigortalılık Süreçleri: Sigortalılık sürelerinin tespiti, çakışan sigortalılık dönemlerinin çözümü ve prim iadesi gibi sosyal güvenlik haklarını mahkeme nezdinde savunmak.
• Sendikal Haklar: İşçi sendikaları aracılığıyla üyelerin hukuki hizmetlerini yürütmek ve ücretli çalışan (işgören) avukatların sendikal haklarını ve çalışma koşullarını savunmak.

3. İşveren Avukatının Görev ve Sorumlulukları

İşveren avukatlarının (veya kurum vekillerinin) üstlendiği rolleri somut uyuşmazlıklar üzerinden şu şekilde yansıtmaktadır:

• Savunma ve Usul İtirazları: İşçiler tarafından açılan tazminat davalarında zamanaşımı, kusur durumu ve rapor bildirim yükümlülüğünün ihlali gibi savunmalar yapmak; mahkemenin görev ve yetkisine ilişkin usuli itirazları yönetmek.
• Sözleşme İhlallerinin Takibi: Eski çalışanların rekabet yasağı hükümlerini ihlal etmesi durumunda cezai şart tazminatı davaları açmak ve işverenin müşteri çevresinin korunmasını sağlamak.
• Zarar Giderme ve Rücu Davaları: İşçinin işverene verdiği zararların (örneğin zimmet, haksız fiil veya şirket malına zarar verme) tespiti ve tahsili için hukuki süreçleri yürütmek.
• Kurumsal Temsil (SGK ve Vakıf Avukatlığı): Sosyal Güvenlik Kurumu veya kamu yararına çalışan vakıflar adına prim alacaklarını takip etmek, tebligat usulsüzlüklerine karşı itiraz etmek ve kurumun taraf olduğu sigortalılık tespiti davalarında savunma hazırlamak.
• İşveren Yükümlülükleri: İşveren konumundaki avukatların veya şirketlerin ücret ödeme ve mevzuattan kaynaklanan diğer idari yükümlülüklerini hukuki çerçevede yönetmek.

4. Görevli Yargı Yolu ve Mahkemeler

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku kapsamındaki uyuşmazlıkların çözüm yeri kural olarak İş Mahkemeleridir. Ancak, taraflar arasındaki ilişkinin “bağımlılık” unsuru içermediği ve “vekalet sözleşmesi” niteliğinde olduğu durumlarda (örneğin serbest çalışan avukat ile müvekkili arasındaki ilişki), uyuşmazlıklar Asliye Hukuk Mahkemelerinde görülmektedir. Ayrıca, rekabet yasağından kaynaklanan bazı uyuşmazlıkların mutlak ticari dava niteliği gereği Ticaret Mahkemelerinde görülebileceğine dair içtihat birleştirme kararları mevcuttur.

Sıkça Sorulan Sorular:

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Tanımı Nedir?

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku, Yargıtay’da ayrı bir ihtisas alanı olarak tanımlanır ve 4857 sayılı İş Kanunu ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıkları kapsar. Bu alan, işçi-işveren ilişkilerinden doğan bireysel ve toplu hak iddialarını, hizmet sözleşmelerini, rekabet yasağını, meslek hastalıklarını ve sigorta primlerini düzenler; İş Mahkemeleri’nde görülürken özel hukuk niteliği ağır basar.

Anayasa Mahkemesi içtihatları, sosyal sigortaların prim esasına dayalı sistemini vurgular ve idari yargı ile adli yargı ayrımını netleştirir; örneğin 5510 sayılı Kanun’un 101. maddesi uyuşmazlıkları iş mahkemelerine bırakarak yargı bütünlüğünü sağlar.

Yargıtay Daireleri İş bölümü Nedir?

Yargıtay Hukuk Daireleri, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku altında 9. Hukuk Dairesi İş Hukuku (4857 sayılı Kanun davaları) ve 10. Hukuk Dairesi Sosyal Güvenlik Hukuku (5510 sayılı Kanun davaları) olarak ayrılır. Bu işbölümü, içtihat birleştirme kararlarıyla güçlendirilir ve meslek hastalıkları, sigortalılık tespiti gibi konuları ihtisaslaştırır.

Büyük Genel Kurul kararları, rekabet yasağı gibi uyuşmazlıkların ticaret mahkemelerine ait olduğunu belirleyerek daireler arası uyumu sağlar; HGK 2023/1 E. ile iş mahkemesi görev sınırları netleşir.

İş Mahkemeleri Görev Kapsamı Nedir?

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca iş mahkemeleri, işçi-işveren veya vekilleri arasındaki sözleşme ve kanundan doğan uyuşmazlıklara bakar; kıdem-ihbar tazminatı, iş kazası, sigorta primleri ve SGK davalarını kapsar. Görev kamu düzenine ilişkin olup her aşamada resen gözetilir.

İçtihatlar, vekalet ilişkilerini dışlarken hizmet sözleşmelerini içerir; örneğin stajyer kazaları veya çifte sigortalılık İş Mahkemesi’nde çözümlenir, ticaret mahkemesi görevsizliği bozulur.

İşçi Avukatı Görevleri Nelerdir?

İşçi avukatı, işçinin kıdem, ihbar tazminatı, ücret alacakları, meslek hastalığı ve iş kazası tazminat davalarını takip eder; delil toplar (raporlar, tanıklar), istinaf-temyiz yollarını kullanır ve manevi tazminat taleplerini savunur. Sendika vekaletiyle toplu alacakları yönetir.

Örneklerde, raporlu çalıştırılma iddialarında Adli Tıp raporları sunar, bono teminatlarının iptalini talep eder; bağımlılık unsurunu ispatlayarak işçi statüsünü korur ve usul itirazlarına karşı hak arar.

İşveren Avukatı Sorumlulukları Nelerdir?

İşveren avukatı, fesih savunması, zamanaşımı itirazları, rapor bildirilmemesi ve istifa iddialarıyla işvereni temsil eder; rekabet yasağı cezai şart tazminatlarını, zimmet suçlarını ve SGK prim yükümlülüklerini takip eder. Görevsizlik ve usul hatalarını ileri sürer.

Kararlarda, senet tahsilatı ihmallerini reddeder, delil yetersizliğini vurgular; kurum adına (SGK) sigortalılık iptali ve tebligat usullerini yönetir, temyiz harçlarını tamamlar.

İş Sözleşmesi Temel Unsurları Nelerdir?

İş sözleşmesi, işçinin bağımlı iş görme ve işverenin ücret ödeme yükümlülüğünü içerir; hukuki-kişisel bağımlılık, talimatlara uyma, denetim ve ekonomik bağımsızlık kriterleri vekaletten ayırır. Avukatlıkta sabit ücret bile işçi statüsü kazandırmaz.

Yargıtay, avukatın kendi bürosundan dava takibini vekalet ilişkisi sayar; stajyer veya danışman statüleri İş Kanunu kapsamı dışında kalır, görev ayrımı bozma nedeni olur.