Soykırım Suçu ve İnsanlığa Karşı Suçlar: TCK 76–77

Avukat & Uzman Arabulucu İlker Cebeci · Son güncelleme: 27 Ekim 2026

Soykırım suçu hangi koşullarda oluşur?

Bir saldırının çok sayıda kişiyi etkilemesi, tek başına hukuki nitelendirmeyi belirlemez. Soykırım bakımından saldırının yöneldiği grubun TCK 76’da korunan gruplardan olması, yok etme maksadı, plan ve maddede sayılan davranışlardan birinin varlığı birlikte araştırılır. Bu incelemenin dayanağı 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 76 ve 77. maddeleridir.

Korunan grup ve yok etme maksadı

TCK 76 millî, etnik, ırkî veya dinî grupları sayar. Bir topluluğun yalnız siyasal görüşle tanımlanması, onu kendiliğinden bu dört gruptan birine dönüştürmez. Olayda grubun birden fazla niteliği bulunabilir; hangi niteliğinin hedef alındığı somut delillerle belirlenmelidir. Madde gerekçesi veya günlük dilde kullanılan daha geniş bir “grup” anlayışı, yürürlükteki suç tanımını kıyasla genişletmez.

Failin gruba karşı husumeti ile grubu tamamen veya kısmen yok etme maksadı aynı değildir. Kişisel intikam, mal edinme ya da bir grubu bulunduğu yerden uzaklaştırma amacı ile kanunun aradığı yok etme maksadını özdeşleştirmiyoruz. Aynı olayda amaçların birlikte bulunabilmesi mümkündür; belirleyici olan, somut fiilin kanuni koşullarla ilişkisidir. Soykırım amacı ispatlanamadığında fiilin başka bir ağır suçu oluşturup oluşturmadığı ayrıca incelenir.

TCK 76’da sayılan beş fiil

• Grup üyelerinin kasten öldürülmesi.
• Kişilerin beden veya ruh bütünlüğüne ağır zarar verilmesi.
• Grubun tamamen veya kısmen yok olması sonucunu doğuracak yaşam koşullarına zorlanması.
• Grup içinde doğumları engellemeye yönelik tedbirler alınması.
• Gruba ait çocukların başka bir gruba zorla nakledilmesi.

Öldürme bu fiillerden yalnız biridir. Bu nedenle “ölüm yoksa soykırım da yoktur” biçimindeki değerlendirme kanun metniyle bağdaşmaz. Bununla birlikte her yaralama veya çocuk nakli de soykırım değildir; korunan grup, yok etme amacı ve plan koşulları ortadan kaldırılamaz. Kanunun seçimlik fiillerinden hangisinin gerçekleştiğini açıkça belirlemek gerekir.

Plan nasıl değerlendirilir?

Kanun, fiillerin bir planın icrası suretiyle işlenmesini arar. Yazılı bir plan belgesinin bulunması ile planın başka delillerle ortaya konulması farklı ihtimallerdir. Emirlerin içeriği, hazırlık, araç temini, hedef seçimi, zamanlama ve eylemler arasındaki bağ birlikte değerlendirilebilir. Ancak birbirine benzer olaylar bulunduğu için bütün faillerin aynı planı bildiği veya aynı kastı taşıdığı otomatik kabul edilmez.

İnsanlığa karşı suçların unsurları nelerdir?

TCK 77, belirli fiillerin siyasal, felsefi, ırkî veya dinî saiklerle, toplumun bir kesimine karşı, bir plan doğrultusunda sistemli olarak işlenmesini düzenler. Saik, kişiyi fiile yönelten nedendir. Suçun ağırlığı veya kamuoyundaki tepki, bu unsurların ispatının yerine geçmez.

Madde kapsamındaki fiiller; kasten öldürme ve yaralama, işkence, eziyet veya köleleştirme, kişi hürriyetinden yoksun kılma, bilimsel deneylere tabi tutma, cinsel saldırı ve çocukların cinsel istismarı, zorla hamile bırakma ile zorla fuhşa sevk etmedir. “Benzeri ağır fiiller” denilerek listeye kanunda bulunmayan bağımsız davranışlar eklenemez; fiilin hangi suç tanımına girdiği gösterilmelidir.

Toplumun bir kesimine yönelik sistemli plan ile belirli bir kişiye yönelik tasarlanmış saldırı birbirinden ayrılır. Tek bir mağdurun dosyasında da olayın daha geniş bir planla ilişkisi araştırılabilir. Bununla beraber yalnız münferit fiilin planlı olması, toplum kesimine yönelme ve sistemlilik koşullarını karşılamaz. Sayı üzerinden soyut bir eşik belirlemek yerine olaylar arasındaki bağa bakıyoruz.

Bu açıklamalar Türk iç hukukundaki TCK 77’ye ilişkindir. Uluslararası ceza hukukundaki farklı belgelerin terimleri, unsurları karşılaştırılmadan doğrudan Türk kanunundaki suç tanımı yerine kullanılamaz. Bir olayın uluslararası bir makam önündeki nitelendirmesi de Türkiye’de bütün usul koşullarının kendiliğinden gerçekleştiği anlamına gelmez.

Soykırım ile insanlığa karşı suçlar arasındaki farklar

Varsayımsal örnek: Bir topluluğun üyelerine karşı tekrarlanan özgürlükten yoksun bırakma fiilleri, kanundaki saik ve sistemli plan ispatlanırsa TCK 77 yönünden değerlendirilebilir. Aynı topluluğun TCK 76’da korunan bir grup olması dahi tek başına soykırım için yeterli değildir; yok etme maksadı ve 76. maddede sayılan fiil ayrıca bulunmalıdır. Bu örnek gerçek bir dosyaya ilişkin değerlendirme değildir.

Ceza, mağdur sayısı ve örgüt sorumluluğu

Soykırım suçu için ağırlaştırılmış müebbet hapis öngörülür. İnsanlığa karşı suçlarda öldürme fiili aynı yaptırıma tabidir; diğer bentler için sekiz yıldan az olmamak üzere hapis cezası düzenlenir. Bu alt sınır, her dosyada doğrudan sekiz yıl ceza verileceği anlamına gelmez. Ceza tayini ve suçların birleşmesi, isnat edilen fiiller ile genel hükümler üzerinden değerlendirilir.

Her iki maddede öldürme ve yaralama bakımından belirlenen mağdur sayısınca gerçek içtima uygulanacağı belirtilir. Gerçek içtima, ilgili suçlar için ayrı sorumluluk değerlendirmesini ifade eder. Mağdur sayısını yok sayan tek bir ceza hesabı da aynı fiili hukuki dayanak olmadan iki kez cezalandıran hesap da doğru değildir.

TCK 78 ayrıca bu suçları işlemek amacıyla örgüt kurmayı veya yönetmeyi on yıldan on beş yıla, üyeliği beş yıldan on yıla kadar hapisle yaptırıma bağlar. Planın varlığı ile 78. madde anlamında örgütün varlığı ayrı sorulardır. Birden fazla kişinin bulunması, örgüt suçunun bütün koşullarını kendiliğinden ispatlamaz. Tüzel kişiler için ise hapis cezası değil, ilgili hükümlerin koşulları içinde güvenlik tedbirleri gündeme gelir.

Bir kişinin görev unvanı, aynı kurumda bulunması veya bir topluluğa mensubiyeti tek başına ceza sorumluluğu yaratmaz. Kişinin fiile katkısı ile manevi unsuru ayrı belirlenmelidir. Bu konu, ceza hukukunda kusur ilkesi ve objektif sorumluluk yasağı bakımından da önem taşır.

Zamanaşımı işlemez kuralı geçmişteki her olaya uygulanır mı?

TCK 76/4, 77/4 ve 78/3 bu suçlardan dolayı zamanaşımı işlemeyeceğini düzenler. Ancak bu hüküm, geçmişteki bütün ağır olayları bugünkü suç adıyla yeniden nitelendirme yetkisi vermez. Olay tarihi, yürürlük ve lehe kanun değerlendirmesi öncelikle yapılır.

5237 sayılı Kanun 26 Eylül 2004’te kabul edilmiş, 12 Ekim 2004’te yayımlanmış; burada incelenen hükümler 1 Haziran 2005’te yürürlüğe girmiştir. Kabul ve yayımlanma tarihi, bu hükümler için yürürlük tarihiyle aynı değildir. TCK 7’deki geçmişe yürüme yasağı ve lehe kanun kuralı gözetilmeden “zamanaşımı yoktur” sonucuna gidilmesini doğru bulmuyoruz. Konunun genel açıklaması için TCK 7 ve zaman bakımından uygulama yazımıza bakılabilir.

Uzun süre önce gerçekleştiği ileri sürülen bir fiilde, o tarihteki suç tanımı, uygulanabilecek kanunlar ve ilgili zamanaşımı düzeni incelenir. Fiilin ağır olması bu incelemeyi ortadan kaldırmaz. Buna karşılık sırf olay eski diye, tarihler ve durma veya kesilme nedenleri araştırılmadan kesin hak kaybı açıklaması da yapılmamalıdır.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları nasıl okunmalıdır?

Yargıtay 1. Ceza Dairesi: suç vasfı ve geçmişe yürüme

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 15.03.2023 tarihli, E. 2022/11555, K. 2023/1053 sayılı kararı, 1991’deki bir öldürme isnadında suç vasfını ve zamanaşımını incelemiştir. Daire, TCK 77’nin yürürlükten önceki fiile uygulanamayacağını; somut olayda toplum kesimine yönelik saik bakımından da yeterli delil bulunmadığını belirtmiş, zamanaşımından düşme hükmünü onamıştır.

Kararı her tek mağdurlu dosyanın aynı sonucu vereceği biçiminde genellemiyoruz. Somut olayın tarihini ve delillerini birlikte ele alan bu karar, planlı bir öldürmenin kendiliğinden insanlığa karşı suç sayılmadığını gösterir. Kararda kullanılan yürürlük ayrımı, bugün de TCK 7 ve 344’ün yürürlükteki metniyle birlikte okunmalıdır.

AYM: somut başvuru, gecikme ve etkili soruşturma

AYM’nin Sait Özdemir (2), B. No: 2016/1102, 30.06.2020 tarihli kararı, eski tarihli kötü muamele iddialarındaki usul yükümlülüğünü değerlendirmiştir. Mahkeme, somut başvuruda otuz yılı aşkın başvurusuz dönem ve delil durumunu ele alarak başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun bulmuştur. Bu karar bir soykırım mahkûmiyeti veya bütün kötü muamele iddiaları için genel başvuru yasağı değildir.

Başvuruda aktarılan savcılık veya hâkimlik açıklamalarını AYM’nin kendi tespiti gibi sunmuyoruz. Kararın uygulamaya dönük yönü, eldeki bilgi ve kanıtların gecikmeden yetkili mercie iletilmesi ve soruşturmanın takip edilmesidir. Fiilî engel iddiası veya farklı soruşturma seyri varsa bunlar ayrıca incelenir.

Yetki uyuşmazlığı esastan mahkûmiyet değildir

Yargıtay 5. Ceza Dairesinin 05.06.2024 tarihli, E. 2024/1089, K. 2024/6732 sayılı kararı, soykırım isnatlı bir dosyada iki ağır ceza mahkemesi arasındaki yetki uyuşmazlığına ilişkindir. Bir yetkisizlik kararının kaldırılması, sanığın suçu işlediğinin kabulü değildir. Bu kararı suçun maddi veya manevi unsurlarının ispatlandığına dayanak yapmıyoruz.

Suç duyurusu, deliller ve yargılama

İddia, Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa iletilebilir. Başvuruda yalnız suç adını yazmak yerine olayın nerede, ne zaman, kimlere karşı ve hangi davranışlarla gerçekleştiğini açıklamayı tavsiye ediyoruz. Tarih sıralaması; tanık, sağlık kaydı, görüntü, yazışma ve olaylar arasındaki bağlantı bakımından ayrı tutulmalıdır. Bilinmeyen hususlar tahminle doldurulmamalıdır.

Plan, hedef alınan grup ve amaç veya saik iddiasını destekleyen belgeler, fiilin kendisini gösteren delillerden ayrılmalıdır. İnternetteki bir görüntü; tarih, yer ve bağlamı doğrulanmadan kesin kanıt sayılamaz. Asıl dosyanın korunması, kaynağının belirtilmesi ve yetkili makam aracılığıyla inceleme istenmesi önem taşır. Hukuka aykırı hesap erişimi, delil üretme veya mağdur kimliğini gereksiz ifşa etme yöntemlerini önermiyoruz.

Bu suçlar şikâyete bağlı suçlar gibi değerlendirilmez; mağdurun vazgeçmesi tek başına kamu davasını sona erdirmez. Yargılama ağır ceza mahkemesinde görülür; yetki, suç yeri ve yabancılık unsuru varsa ilgili özel usul kurallarıyla belirlenir. Yurt dışındaki fiillerde TCK 13 ve Adalet Bakanının talebine ilişkin hükümler ayrıca değerlendirilir; yabancı ülkedeki bir olayın varlığından otomatik Türkiye yargılaması sonucu çıkarılmaz.

Şüpheli ve sanığın da isnadı öğrenme, hukuki yardım ve savunma hakları bulunur. Bu hakların içeriğini ceza muhakemesinde isnadı ve haklarını öğrenme yazımızda açıklıyoruz. Suçun ağırlığı, masumiyet karinesini veya her sanık için ayrı ispat gereğini ortadan kaldırmaz.

Sık sorulan sorular

Birincil kaynaklar

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu: m. 7, 13, 76–78 ve 344.
• Yargıtay 1. Ceza Dairesi, 15.03.2023, E. 2022/11555, K. 2023/1053.
• Yargıtay 5. Ceza Dairesi, 05.06.2024, E. 2024/1089, K. 2024/6732.
• AYM, Sait Özdemir (2), B. No: 2016/1102, 30.06.2020; özellikle §§ 17–24.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Belirli bir olayın suç vasfı, delilleri, zamanı ve başvuru koşulları ayrı incelenmelidir. Açıklamalar belirli bir kişi veya güncel olay hakkında suçluluk değerlendirmesi içermez.