TCK 91, 92 ve 93 Organ veya Doku Ticareti Suçu: Cezalar ve Etkin Pişmanlık

TCK 91 hangi değerleri korur ve “organ–doku” ayrımı neden önemlidir?

Düzenleme; yaşam ve beden bütünlüğünü, özgür iradeyi, insan onurunu, ekonomik bakımdan kırılgan kişilerin sömürülmemesini ve güvenilir nakil sistemini birlikte korur. Organ ile doku ayrımı yalnız tıbbî değildir: canlıdan rızasız alma ve ticaret fiillerinde organ için beş–dokuz yıl, doku için iki–beş yıl hapis öngörülür.

Anayasa m.17, kişinin yaşamını ve maddi–manevi varlığını korur; tıbbî zorunluluk ve kanunda yazılı hâller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamayacağını belirtir. Oviedo Sözleşmesi m.21 ise insan bedeni ve parçalarının, sırf bu nitelikleri nedeniyle kazanç kaynağı olamayacağı ilkesini getirir. Bu çerçeve, gönüllü bağış ile ticari dolaşım arasındaki temel çizgidir.

2238 sayılı Kanun organ ve dokuyu geniş biçimde insan organizmasını oluşturan organ, doku ve parçaları üzerinden ele alır; oto-greft, saç ve deri işlemleri ile kan transfüzyonunu kendi uygulama alanı dışında bırakır. Bununla birlikte ceza normunun konusu her somut olayda tıbbî özellik ve TCK’nın amacıyla belirlenir. Maddenin niteliği, uzman raporu olmadan sırf gündelik dildeki adlandırmayla kararlaştırılmamalıdır.

TCK 91’de hangi suçlar ve cezalar düzenlenmiştir?

TCK m.91; canlıdan rızasız alma, ölüden hukuka aykırı alma, ticaret ve aracılık, örgütlü işlenme, hukuka aykırı organı saklama–nakletme–aşılama ve çıkar karşılığı ilan olmak üzere ayrı hareketler içerir. Örgütlü nitelikli hâl yalnız birinci ve üçüncü fıkralara; ölüm sonucu ise yalnız birinci fıkradaki alma suçuna bağlanmıştır.

Hukuka uygun organ bağışı ile suç oluşturan ticaret nasıl ayrılır?

Hukuka uygun canlı bağışta serbest ve bilgilendirilmiş rıza, yaş ve ayırt etme gücü, tıbbî uygunluk, yetkili merkez, bekleme listesi, gerekli etik komisyon süreci ve hiçbir bedel ya da başkaca çıkar bulunmaması birlikte aranır. Organını vermeye rıza gösteren kişinin para, borç silme veya benzeri menfaat kabulü satışı hukuka uygun hâle getirmez.

2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun m.3, bedel veya başkaca çıkar karşılığı organ ve doku alım-satımını yasaklar. On sekiz yaşını doldurmamış veya ayırt etme gücü bulunmayan kişiden canlı verici olarak organ/doku alınamaz. Vericinin açık, bilinçli ve etkiden uzak muvafakati; iki tanık ve hekim onayı, riskler konusunda aydınlatma ve tıbbî uygunluk belgeleri önem taşır.

Canlı vericide güncel idari ve etik güvenceler

Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği uyarınca canlıdan organ alma, alıcının tedavi yararı için; ölü vericiden uygun organ bulunamadığında ve karşılaştırılabilir etkide başka tedavi seçeneği olmadığında uygulanır. Alıcı bekleme listesine kaydedilir; acil hâl dışında en az üç gün listede bekler.

• Canlı verici, alıcının en az iki yıldır evli olduğu eşi veya dördüncü derece dâhil kan/kayın hısmı olabilir. Hastalığın evlilikten sonra teşhisinde iki yıllık süre aranmaz.
• Bu çevre dışındaki canlı vericiler için ildeki Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonunun uygunluğu gerekir.
• Etik dosyada ayırt etme gücü raporu, iki tanıklı–hekim onaylı muvafakat, bilgilendirme, sağlık uygunluğu, ilişkiyi gösteren belgeler, gelir, borç, adres ve eşin haberdar olduğuna dair kayıtlar bulunur.
• Komisyonda sağlık idaresi, emniyet/göçmen kaçakçılığı birimi, dış hekim, psikiyatri, baro avukatı ve sosyal hizmet uzmanı gibi farklı disiplinler yer alır.
• Canlı vericili nakil merkezinde, çalışmalarında bağımsız olan “canlı verici hakları koruyucusu” görevlendirilir.
• Bakanlığın yazılım sisteminde kaydı olmayan hastaya canlı veya ölü vericiden organ nakli yasaktır.

Ölüden organ veya doku alma hangi durumda hukuka aykırıdır?

Ölüden alma; ölümün usulüne uygun saptanması, bağış veya yetkili yakın muvafakati, ölenin karşı iradesine uyulması, yetkili ekip ve merkez ile ulusal dağıtım–izlenebilirlik kurallarına bağlıdır. Bu koşullar dışında organ veya doku çıkarılması TCK m.91/2’yi; ticari dolaşım, saklama veya aşılama varsa ilgili diğer fıkraları da gündeme getirebilir.

Beyin ölümü, güncel Yönetmelikte tüm beyin ve beyin sapı fonksiyonlarının tam ve geri dönüşsüz kaybı olarak tanımlanır; koma veya bitkisel hayatla aynı değildir. Tanı, nöroloji/nöroşirürji ile anesteziyoloji ve reanimasyon/yoğun bakım uzmanlarından oluşan iki hekim tarafından kanıta dayalı ve oy birliğiyle konur. Bağış ile ölüm kararı birbirinden ayrılmış tıbbî süreçlerdir.

26 Eylül 2025 tarihli değişiklikle e-Devlet Kapısı veya e-Nabız üzerinden, güvenli giriş ve iki aşamalı doğrulamayla elektronik bağış beyanı yapılabilmektedir. Kişi, ölümünden sonra iradesini açıklamak üzere eşini, reşit çocuğunu, ana/babasını, kardeşini; bunlar yoksa bir yakınını belirleyebilir ve sıralayabilir. Belirlenen kişinin iradesi diğer yakınlarla çatışırsa onun iradesi esas alınır. Hiç beyan yoksa Yönetmelikteki yakınlık sırası uygulanır.

Satın alma, satma ve aracılık suçu ne zaman tamamlanır?

TCK m.91/3 bakımından belirleyici olan, organ veya dokunun para ya da başka maddi çıkar karşılığında tedavüle sokulmasıdır. Yargıtay’a göre bedelin ödenmesi, organın alınması veya naklin yapılması tamamlanma için zorunlu değildir. Tarafların ciddi ve belirli ticari mutabakatı oluştuğunda suç tamamlanabilir; salt soyut düşünce veya kabul edilmemiş öneri ayrıca incelenir.

Satın alan ve satan karşılaşma biçimindeki çok failli suçun iki tarafıdır; satışa aracılık eden kişi de kanunda doğrudan fail olarak sayılmıştır. Organ satacak kişi bulmak, tarafları tanıştırmak, fiyat ve hastane düzenini kurmak, sahte akrabalık belgelerini organize etmek veya alım-satım işlemlerini yönetmek aracılık kapsamında değerlendirilebilir. Katkısı bundan daha sınırlı kişinin sorumluluğu TCK m.37–39’a göre ayrıca belirlenir.

“Hediye”, “borç yardımı”, “ev masrafı” veya “danışmanlık bedeli” sözcükleri tek başına sonucu değiştirmez. Mahkeme; ödeme tutarını, piyasa dışı mal devrini, borcun silinmesini, zamanlamayı, mesajları, aracının komisyonunu ve tarafların ekonomik ilişkisini birlikte değerlendirir. Hukuka uygun bir nakil için yapılmış olağan tıbbî hizmet ücreti, organın bedelinden ayrılmalıdır.

Teklif, ilan ve teşebbüs ayrımı

Çıkar karşılığı organ teminine yönelik ilan veya reklamın verilmesi ya da yayımlanması m.91/6’yı tamamlayabilir; ilana alıcı çıkması gerekmez. İlan sonrasında belirli satıcı–alıcı arasında ticari anlaşma kurulursa m.91/3 ayrıca gündeme gelir. Organ alma ameliyatında icra hareketleri başlamış fakat organ çıkarılamamışsa m.91/1 yönünden teşebbüs tartışılabilir. Buna karşılık m.91/3’te ödeme veya cerrahi işlem eksikliği, oluşmuş satış mutabakatını otomatik olarak teşebbüse indirmez.

Saklama, nakletme, aşılama, reklam, örgüt ve ölüm hâlleri nasıl değerlendirilir?

TCK m.91/5 hukuka aykırı elde edildiğini bilerek organ veya dokuyu saklayan, bir yere sevk eden/nakleden ya da alıcıya aşılayan kişiyi cezalandırır. m.91/6 çıkar karşılığı temin ilanını, m.91/4 yalnız m.91/1 ve m.91/3’ün örgüt faaliyeti içinde işlenmesini, m.91/8 ise yalnız rızasız alma sonucundaki ölümü özel olarak düzenler.

Hukuka aykırı organı saklama, nakletme veya aşılama

Fail, organ veya dokunun hukuka aykırı yoldan elde edildiğini bilmeli ve seçimlik hareketlerden birini kasten yapmalıdır. Hastane soğuk zincir kaydı, taşıma kabı etiketi, kurye hareketi, ameliyathane kaydı ve alıcı eşleştirmesi burada önemlidir. Aynı kişi elde etme/ticaret sürecinde de rol aldıysa hareketlerin zaman, amaç ve korunan değer bakımından içtimaı ayrıca çözülür; her fiil mekanik biçimde toplanmaz.

İlan veya reklam verme ve yayımlama

İlanın belli bir çıkar karşılığında organ/doku teminine yönelik olması gerekir. Sosyal medya hesabında böbrek satma veya ücretle verici arama duyurusu, koşulları varsa m.91/6 kapsamındadır. İçeriği bilmeden otomatik barındıran platform ile ilanı bilerek oluşturan, ücret alarak hedefleyen veya yeniden yayımlayan kişi aynı konumda değildir; kast ve somut yayın katkısı ispatlanmalıdır.

Örgüt faaliyeti

Üç veya daha fazla kişinin tek olayda birlikte bulunması tek başına örgüt değildir. TCK m.220 bakımından amaç suçları işlemeye elverişli yapı, süreklilik ve belli ölçüde hiyerarşi aranır. Şartlar varsa m.91/1 veya m.91/3 yerine m.91/4’teki sekiz–on beş yıl hapis ve on bin güne kadar adlî para cezası uygulanır; örgüt kurma, yönetme veya üyelik sorumluluğu da kişinin rolüne göre ayrıca tartışılır.

Tüzel kişi faaliyeti

Hastane, şirket, dernek veya başka özel hukuk tüzel kişisine hapis cezası verilmez. Suçun tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde TCK m.60 ve m.91/7 koşulları varsa iznin iptali ve müsadere gibi güvenlik tedbirleri gündeme gelebilir. Bir çalışanın bireysel fiili, bağ ve kurumsal faaliyet araştırılmadan otomatik olarak tüzel kişiye yüklenemez.

Mağdurun ölümü

m.91/1’deki hukuken geçerli rıza olmadan alma fiili ölümle sonuçlanırsa kasten öldürme suçu hükümleri uygulanır. m.91/8’in kapsamı m.91/2, m.91/3, m.91/5 veya m.91/6’ya kendiliğinden genişletilemez. Ticari zincirde ölüm meydana geldiğinde her kişinin organı alma fiiline, ölüm neticesine ilişkin kastına ve iştirakine ayrı bakılır.

TCK 92 organını satan kişiye otomatik cezasızlık sağlar mı?

Hayır. TCK m.92 yalnız organ veya dokusunu satan kişinin sosyal ve ekonomik koşulları gözetilerek cezada indirim yapılmasına veya ceza vermekten vazgeçilmesine imkân verir; sonucu zorunlu kılmaz ve sabit indirim oranı öngörmez. Satın alan, aracı, organı alan hekim veya diğer failler bu özel hükümden yararlanamaz.

Madde başlığı “zorunluluk hâli” olsa da düzenleme TCK m.25/2’nin bütün şartlarını aynen tekrar etmez. Yargıtay uygulamasında hükmün, organ ticaretiyle mücadeleyi etkisizleştirmeyecek biçimde özenle uygulanması gerektiği vurgulanır. Kişinin ekonomik sıkıntıya nasıl düştüğü, başka çözüm olanağı, borcun niteliği, gelir–gider, bakmakla yükümlü olduğu kişiler, sosyal destekler ve organ satışıyla sağlanmak istenen menfaat somut delille araştırılır.

TCK 93 etkin pişmanlığının şartları nelerdir?

TCK m.93 yalnız organ veya dokusunu satan kişiyi kapsar. Resmî makamlar suçu öğrenmeden önce yetkili mercie bildirim yapıp diğer suçluların yakalanmasını kolaylaştıran satıcıya ceza verilmez. Suç öğrenildikten sonra gönüllü olarak suçun ortaya çıkmasına ve diğer faillerin yakalanmasına etkili yardım eden satıcının cezası dörtte birden yarıya kadar indirilir.

Bildirim yalnız “organımı sattım” demekten ibaret kalmamalı; alıcı, aracı, sağlık bağlantısı, iletişim hesabı, ödeme, yer ve belge gibi yakalamayı kolaylaştıran doğrulanabilir bilgi içermelidir. İlk fıkrada zamanlama kritiktir: resmî makamın daha önce başka ihbar, soruşturma veya kayıtla suçu öğrenip öğrenmediği dosyadan saptanır. İkinci fıkrada yardımın gönüllü, açıklayıcı ve sonuç almaya elverişli niteliği indirim oranını etkiler.

TCK m.93 alıcıya, aracıya, hukuka aykırı organı saklayan/taşıyan/aşılayan kişiye veya reklam verene uygulanmaz. Bu kişiler ancak kendi suç tipindeki başka kişisel hükümleri ileri sürebilir. TCK m.93/1’de cezayı kaldıran şahsî sebep koşulları belirginse Cumhuriyet savcısının CMK m.171/1 kapsamında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verme yetkisi de gündeme gelebilir; karar her dosyada otomatik değildir.

TCK 91 organ ticareti ile TCK 80 insan ticareti arasındaki fark nedir?

TCK m.91 organ veya dokunun hukuka aykırı alınmasını ve ticari dolaşımını cezalandırır. TCK m.80 ise organların alınmasını sağlama amacıyla cebir, tehdit, baskı, nüfuzun kötüye kullanılması, kandırma veya çaresizlikten yararlanma araçlarıyla kişiyi tedarik etme, kaçırma, götürme, sevk etme veya barındırmayı suç sayar. Organın alınması şart değildir.

Ekonomik bakımdan savunmasız kişinin kandırılarak başka şehre veya ülkeye götürülmesi, pasaportuna el konulması ve organının alınmak istenmesi insan ticareti suçu boyutunu doğurabilir. Sonradan organın çıkarılması, satılması, taşınması veya aşılanması hâlinde TCK m.91’in ilgili fıkraları; sahte belge, tehdit, yaralama veya öldürme gibi fiiller de ayrıca incelenir.

Mağdurun başlangıçta yolculuk veya tıbbî muayeneye “rıza göstermesi”, TCK m.80’de sayılan araçlarla iradesi sakatlanmışsa hukuki değer taşımaz. Çocuk mağdurda kanunun özel düzenlemesi nedeniyle bu araçların ispatı bakımından farklılık bulunur. Her iki suçun faili, mağduru ve tamamlanma anı ayrı kurulmalı; “organ mafyası” gibi gündelik bir etiket hukuki nitelendirmenin yerine geçirilmemelidir.

Suçun unsurları, kast, teşebbüs, iştirak ve içtima nasıl belirlenir?

TCK m.91’deki suçlar kasten işlenir; taksirli biçimleri düzenlenmemiştir. Failin yaptığı hareketi, organ/dokunun niteliğini, rızanın veya elde etmenin hukuka aykırılığını ve gerektiğinde çıkar bağlantısını bilmesi gerekir. Teşebbüs her fıkranın tamamlanma anına göre; iştirak ise kişinin ortak hâkimiyet, azmettirme veya yardım düzeyine göre ayrı incelenir.

Fail, mağdur ve suçun konusu

m.91/1, /2, /5 ve /6 kural olarak herkes tarafından işlenebilir; tıbbî işlemi yapma yetkisi fail olmanın şartı değil, olayın fiilî yapısı ve başka sorumluluklar bakımından önemlidir. m.91/3 karşılaşma biçiminde çok failli suçtur. Canlıdan rızasız alma suçunda organı/dokusu alınan kişi mağdurdur. Ticaret suçunda satan da fail sayılır; fakat sömürü, cebir veya tıbbî zarar nedeniyle başka suçların mağduru olabilir.

Kast ve hata

Organı mevzuata uygun bağış sanan taşıyıcı veya hekim bakımından hukuka aykırı kaynağı bilme unsuru araştırılır. Sahte akrabalık belgesini, gizli ödemeyi, sıra dışı komisyonu veya etik kuruldan kaçış girişimini bilen kişinin savunması diğer delillerle sınanır. Kaçınılmaz hata TCK m.30 çerçevesinde kastı etkileyebilir; mesleki konum ve erişilebilir kayıtlar hatanın kaçınılabilir olup olmadığında önem taşır.

Teşebbüs ve gönüllü vazgeçme

• Canlıdan veya ölüden alma, organ/dokunun bedenden çıkarılmasıyla tamamlanır; doğrudan icra hareketleri başlayıp sonuç alınmazsa teşebbüs olabilir.
• Alım-satımda ciddi ticari mutabakat kurulmuşsa ödeme ve nakil olmasa da Yargıtay tamamlanmış suç kabul etmektedir.
• Saklama, nakletme veya aşılama hareketlerinden biri gerçekleştiğinde m.91/5 tamamlanır.
• Çıkar karşılığı temin ilanı yayımlandığında m.91/6 tamamlanır; hazırlanıp fail dışı nedenle yayımlanamayan içerikte teşebbüs koşulları ayrıca tartışılır.
• Failin icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçmesi veya sonucu önlemesi TCK m.36’yı gündeme getirebilir; tamamlanan bağımsız suçlardan sorumluluk sürer.

İştirak ve suçların birleşmesi

Satıcı, alıcı ve satış aracısı m.91/3’te doğrudan faildir. Organ alma ameliyatında karar ve icra üzerinde ortak hâkimiyet kuranlar müşterek fail; suça karar verdiren azmettiren; araç, yer veya bilgi sağlayan kişi katkısına göre yardım eden olabilir. Unvan veya aynı hastanede çalışma tek başına iştirak ispatlamaz.

Sahte kimlik veya akrabalık belgesi kullanımı resmî/özel belgede sahtecilik; ekonomik zorlama ve sevk TCK m.80; hiyerarşik süreklilik TCK m.220; yaralanma veya ölüm ilgili vücut dokunulmazlığı/yaşama karşı suçları doğurabilir. Her mağdur ve her ticari mutabakatın zaman–konu birliği incelenir; zincirleme suç ya da fikrî/gerçek içtima sonucu otomatik varsayılmaz.

TCK 91 şikâyete, uzlaştırmaya veya alternatif usullere tabi midir?

TCK m.91 suçları şikâyete bağlı değildir; savcılık suçu öğrendiğinde re’sen soruşturur ve şikâyetten vazgeçme davayı düşürmez. Yetişkin fail bakımından uzlaştırma kapsamında değildir. Suça sürüklenen çocukta yalnız üst sınırı üç yılı aşmayan m.91/2 ve m.91/6 için, mağdurun niteliği ve bağlantılı suçlar da uygunsa CMK m.253/1-c ayrıca incelenebilir.

Organ ticareti soruşturmasında hangi deliller ve uzmanlar önemlidir?

Bu dosyalarda tek bir rıza formu veya tanık anlatımı yeterli resim vermez. Nakil merkezinin yetkisi, verici–alıcı kaydı, etik komisyon dosyası, sağlık ve ameliyat belgeleri, soğuk zincir–izlenebilirlik kayıtları, iletişim ve ilan verileri, para hareketleri, seyahat ve sahte akrabalık belgeleri zaman çizelgesinde birleştirilmelidir.

Bilirkişi heyeti nasıl kurulmalıdır?

Uyuşmazlığa göre organ nakli cerrahisi ve ilgili branş uzmanı, adlî tıp, patoloji, anesteziyoloji/yoğun bakım, psikiyatri, tıp etiği, dijital inceleme ve adlî muhasebe uzmanları gerekebilir. Heyet; organ/doku niteliği, vericinin karar yeteneği, tıbbî uygunluk, ölüm/nedensellik, kayıt uyumu, para akışı ve teknik izlenebilirliği kendi alanlarında yanıtlamalıdır. Hukuki nitelendirme bilirkişiye bırakılamaz.

Soruşturma ve kovuşturma süreci nasıl işler; tarafların hakları nelerdir?

Süreç ihbar, hastane bildirimi, ilan tespiti veya başka dosyadaki beyanla başlayabilir. Savcılık önce dijital, mali ve tıbbî kayıtları güvenceye alır; şüphelilerin rollerini ve doğru fıkrayı ayırır, bilirkişi incelemesi yaptırır. Yeterli şüphede iddianame; aksi hâlde kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Mahkeme delilleri doğrudan tartışır.

Mağdur veya suçtan zarar görenin hakları

Vekil yardımı, delil sunma ve toplanmasını isteme, dosyayı koşulları içinde inceleme, kişisel verilerin ve güvenliğin korunmasını talep etme, kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz ve kamu davasına katılma hakları vardır. Organını satan kişinin m.91/3 faili olması, cebir, insan ticareti veya hukuka aykırı tıbbî müdahale bakımından mağdur olabilmesini engellemez.

Şüpheli veya sanığın hakları

İsnadı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma, lehine delil toplanmasını isteme, tercüman, hukuka aykırı delile ve bilirkişiye itiraz, tanık sorgulama ve makul sürede yargılanma hakları bulunur. İlk ifade öncesi rol ve kayıtların incelenmesi önemlidir; susma hakkının kullanılması aleyhe mahkûmiyet nedeni yapılamaz. Ayrıntılı süreç için ceza soruşturması ve savunma süreci rehberi incelenebilir.

Koruma tedbirleri otomatik midir?

Hayır. Arama, elkoyma, adlî kontrol ve tutuklama için kanundaki şüphe, neden, hâkim kararı ve ölçülülük koşulları aranır. TCK m.91, CMK m.135’te iletişimin dinlenmesi/kaydı; m.140’ta teknik araçlarla izleme ve m.128’de taşınmaz, hak ve alacaklara elkoyma kataloglarında yer alır. Her katalog farklıdır ve birindeki sayım diğer tedbiri kendiliğinden meşru kılmaz.

TCK m.91, CMK m.100/3’teki tutuklama katalog listesinde ayrıca sayılmamıştır. Bununla birlikte vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenen suç olarak m.100/4’teki “üst sınırı iki yılı aşmayan suçta tutuklama yasağı” istisnası tartışılabilir. Bu, özellikle m.91/2 veya /6 için tutuklamanın zorunlu olduğu anlamına gelmez; somut delil, tutuklama nedeni, ölçülülük ve adlî kontrolün yetersizliği yine gerekçelendirilmelidir.

Organ veya doku ticareti suçunda hangi mahkeme görevlidir?

m.91/1, /2, /3, /5 ve /6 kapsamındaki temel suçlarda görevli mahkeme kural olarak asliye ceza mahkemesidir. m.91/4’te üst sınır on beş yıl olduğundan ağır ceza mahkemesi; m.91/8 nedeniyle kasten öldürme hükümleri uygulandığında yine ağır ceza mahkemesi görevlidir. Suç başlığı tek başına görev yerini belirlemez.

5235 sayılı Kanun m.12, kanunda ayrıca gösterilen suçlar yanında ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya üst sınırı on yıldan fazla hapis gerektiren suçları ağır cezanın görevine verir. Bu nedenle organ ticareti için beş–dokuz yıllık ceza öngören m.91/3, adına rağmen asliye cezadadır. Aynı iddianamede örgüt, kasten öldürme veya ağır cezalık bağlantılı suç bulunması ve birleştirme, yargılama yerini etkileyebilir.

Yer bakımından yetki; hareketin yapıldığı, neticenin gerçekleştiği veya zincirli eylemin kesiştiği yere göre CMK hükümleriyle belirlenir. İnternet ilanı, farklı şehirde ödeme, başka ilde ameliyat ve yurt dışı bağlantısı birden çok yetki ihtimali doğurabilir. Türk ceza kanunlarının yer bakımından uygulanması TCK m.8–13’e göre somutlaştırılmalı; sırf tarafların yabancı olması dosyayı Türk yargısından çıkarmaz.

Ceza nasıl belirlenir; HAGB, erteleme ve para cezası mümkün müdür?

Mahkeme önce doğru fıkranın alt–üst sınırında TCK m.61’e göre temel cezayı kurar; teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, TCK 92–93 ve diğer kişisel nedenleri sırayla uygular. HAGB, erteleme veya kısa süreli hapsin çevrilmesi soyut suç adına değil, bütün indirimlerden sonra bulunan sonuç cezaya ve sanığın kişisel koşullarına bağlıdır.

Organ alma ve organ alım-satımında alt sınır beş yıl olduğundan, olağan indirimlerle dahi HAGB, erteleme ve TCK m.50 eşiklerine inilmesi çoğu dosyada mümkün olmaz. Fakat TCK m.92’nin sabit oran içermeyen etkisi veya m.93/2 indirimi gibi kişisel hükümler sonucu değiştirebilir. Doku suçu, m.91/2, m.91/5 ve m.91/6 farklı ceza aralıklarına sahiptir; her fıkra ayrı hesaplanmalıdır.

Adlî sicil, meslek ve infaz sonuçları

Kesinleşen mahkûmiyet adlî sicile kaydedilir; arşiv ve silme Adlî Sicil Kanunu’na tabidir. HAGB genel mahkûmiyet kaydı gibi görünmez, kanundaki özel sistemde tutulur. Sağlık mesleği mensubu bakımından disiplin, ruhsat/faaliyet izni, kamu görevi ve meslek icrasına ilişkin sonuçlar ceza davasından bağımsız yürüyebilir. Cezaevinde geçirilecek süre; sonuç ceza, mahsup, koşullu salıverme ve güncel infaz mevzuatına göre kişisel hesaplanır.

Dava zamanaşımı ve kanun yolu süreleri ne kadardır?

Olağan dava zamanaşımı fıkraya göre değişir: organ alma/ticareti ve örgütlü hâlde on beş yıl; doku alma/ticareti, ölüden alma, saklama–nakletme–aşılama ve ilan suçlarında sekiz yıldır. m.91/8’de kasten öldürmenin niteliğine göre yirmi beş veya otuz yıl uygulanabilir. Kesilme ve durma nedenleri hesabı değiştirir.

Organ ticareti mağduru tazminat ve koruma talep edebilir mi?

Evet. Rızasız alma, sömürü, insan ticareti veya hukuka aykırı tıbbî müdahale nedeniyle tedavi ve bakım gideri, kazanç/çalışma gücü kaybı, ekonomik geleceğin sarsılması ve manevi zarar talep edilebilir. Ceza davası ile tazminat davası farklı amaç taşır; fail, sağlık kuruluşu, işveren, sigortacı veya idareye yöneltilecek yol somut ilişkiye göre belirlenir.

Organını para karşılığı satan kişinin m.91/3 bakımından fail olması, cebir veya hileyle sevk edildiği insan ticareti, kendisine açıklanmayan tıbbî risk, yetkisiz müdahale ya da söz verilen bakımın sağlanmaması bakımından mağdur sıfatını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kendi hukuka aykırı davranışının tazminat ve müterafik kusura etkisi ayrıca değerlendirilir; insan onuru ve yaşam hakkı korumasından vazgeçilmiş sayılmaz.

Özel sağlık kuruluşunda Türk Borçlar Kanunu, tüketici ve işveren/adam çalıştıran sorumluluğu; kamu hastanesinde hizmet kusuruna dayalı idari başvuru ve tam yargı; suçtan elde edilen malvarlığında elkoyma–müsadere ve uygun hâllerde mağdurun korunmasına ilişkin tedbirler gündeme gelebilir. Ceza dosyasına katılmak tazminatı otomatik hükme bağlatmaz; zarar kalemleri ve görevli yargı ayrıca takip edilir.

Yargıtay organ veya doku ticareti suçunu nasıl yorumluyor?

Yargıtay’ın güncel çizgisi; alım-satım suçunun ödeme veya nakil beklenmeden ticari mutabakatla tamamlanabileceği, TCK 92’nin satıcı bakımından otomatik olmadığı, alıcı ve yakınlarının genel zorunluluk savunmasının çok sıkı incelendiği ve satıcının suçu kendi beyanıyla ortaya çıkarmasında TCK 93’ün mutlaka tartışılması gerektiği yönündedir.

Yargıtay 12. CD, E.2021/2355, K.2021/6901, 13.10.2021

Böbrek nakli için anlaşılmış, etik kurul onayı alınmış; vericinin sağlık sorunu nedeniyle nakil gerçekleşmemişti. Daire, organın para veya maddi menfaat karşılığı tedavüle sokulmasının yeterli olduğunu; ödemenin yapılıp yapılmaması ve organın alınmamasının tamamlanmış suçu değiştirmediğini belirtti. Teşebbüs indiriminin hatalı olduğunu, aleyhe temyiz bulunmadığından bozma yapılmadığını kaydetti. Satıcının ekonomik durumu yönünden TCK 92’nin de sıkı uygulanması gerektiğini vurguladı. Erişilebilir karar sayfası.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2018/543, K.2023/606, 14.11.2023

Ceza Genel Kurulu, organ alıcısı ve satın alma eylemine bilerek katılan yakınlar bakımından TCK m.25/2 zorunluluk hâlinin kabulünde beden bütünlüğü, çıkar yasağı ve oran koşulunu öne çıkardı. Organ ticaretiyle mücadeleyi zayıflatacak ve hastaları/yakınlarını suça teşvik edecek geniş yorumun uygun olmadığı sonucuna vardı. Karar, TCK 92’nin yalnız satıcıya özgü yapısı ile alıcının genel hüküm savunmasının birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösterir. Karar künyesi ve metni.

Yargıtay 12. CD, E.2021/7656, K.2025/5678, 25.06.2025

Başka bir suç soruşturmasındaki 15.01.2015 tarihli kolluk beyanıyla organ ticareti suçunun öğrenildiği ve geriye dönük incelemeyle aydınlatıldığı olayda Daire, organını satan sanık yönünden TCK m.93’ün uygulanıp uygulanmayacağının değerlendirilmemesini bozma nedeni yaptı. Karar, “resmî makamın öğrenme anı” ile satıcının beyanının suçun ortaya çıkmasına katkısının somut kayıtlarla karşılaştırılması gerektiğini ortaya koyar. Kararın erişilebilir tam metni.

Yargıtay 12. CD, E.2013/2410, K.2013/24556, 05.11.2013

Organını satan kişinin Cumhuriyet savcılığına başvurup diğer sanıklardan şikâyetçi olması üzerine soruşturmanın başladığı olayda, TCK m.93 hakkında olumlu veya olumsuz değerlendirme yapılmaması hukuka aykırı bulundu. Aynı karar, naklin gerçekleşmesi için taraflarla birlikte hareket eden kişinin katkısının bazı koşullarda yardım etme değil müşterek faillik olabileceğini de gösterir. Kararın erişilebilir metni.

Yargıtay 12. CD, E.2015/1531, K.2015/2378, 10.02.2015

Araba alışverişinden doğan borç nedeniyle böbreğini satmaya karar veren ve birden çok ticari girişimde bulunan sanıkta Daire; ekonomik sıkıntının bilerek doğması, başka çözüm olanağı ve organ satışıyla araç–tehlike oranının kurulamaması nedeniyle TCK 92 ile ceza vermekten vazgeçme şartlarının bulunmadığını belirtti. Aleyhe temyiz olmadığı için sonuç bozulmadı. Kararın yayımlandığı sayfa.

Somut olaylarda TCK 91–93 değerlendirmesi nasıl yapılır?

Doğru sonuca, olayın “bağış” veya “yardım” diye adlandırılmasından değil; fiilî menfaat, rıza, verici–alıcı ilişkisi, etik ve tıbbî kayıt, tamamlanma anı ve kişinin rolünden ulaşılır. Aşağıdaki modeller kesin hukuki görüş değildir; gerçek dosyada kast, belgenin özgünlüğü, para akışı ve bağlantılı suçlar sonucu değiştirebilir.

Organ veya doku ticareti dosyalarında en sık yapılan hatalar nelerdir?

En yaygın hatalar, TCK 91’i tek suç saymak, her fıkrayı ağır cezalık kabul etmek, rıza veya etik komisyon kararını ticari işlemi hukuka uygunlaştıran belge sanmak ve para/nakil gerçekleşmediği için suçun teşebbüste kaldığını varsaymaktır. TCK 92–93’ün yalnız satıcıya özgü olduğu da sıkça gözden kaçırılır.

• m.91/4’teki örgütlü ceza ve on bin güne kadar adlî para yaptırımını bütün fıkralara uygulamak.
• Birden çok kişinin varlığını yapı, süreklilik ve hiyerarşi araştırmadan örgüt saymak.
• Organın bedeli ile belgeli, makul ve bağışçıyı ekonomik olarak nötr tutan gider karşılığını ayırmamak.
• Etik komisyon onayı varken gizli çıkar delillerini araştırmamak veya komisyon kararını ceza hâkimini bağlayan belge saymak.
• Ödeme/nakil yoksa m.91/3’ü otomatik teşebbüs kabul etmek.
• Satın alan hasta veya yakınına TCK 92 uygulamak; satıcı dışındaki faile TCK 93 indirimi vermek.
• TCK 92’de yalnız borç beyanıyla yetinip gelir, alternatif ve orantıyı araştırmamak.
• Resmî makamın öğrenme anını belirlemeden TCK 93/1 veya /2 seçmek.
• TCK 80 insan ticareti ile TCK 91’i aynı suçmuş gibi anlatmak.
• TCK 91’in CMK 100/3 tutuklama kataloğunda olduğunu söyleyip tutuklamayı otomatik görmek.
• Bütün TCK 91 dosyalarında sekiz yıllık zamanaşımı veya ağır ceza görevi bulunduğunu varsaymak.
• 2025 e-Nabız bağış değişikliği, bekleme listesi, etik komisyon ve verici hakları koruyucusu kayıtlarını toplamamak.

Mağdur ve şüpheli ilk aşamada ne yapmalıdır?

Her iki taraf için öncelik sağlık güvenliği ve delilin değiştirilmeden korunmasıdır. Mağdur/istismar edilen kişi güvenli yere ulaşmalı, tıbbî kayıt ve iletişim–ödeme zincirini saklamalıdır. Şüpheli veya sanık hiçbir kayıt silmemeli, rolünü ve mevzuata uygun işlemleri belgelemeli, ifade öncesi teknik dosyayı müdafiyle değerlendirmelidir.

Sonuç olarak dosyada hangi sırayla hareket edilmelidir?

Önce organ/doku ve kişinin rolü belirlenmeli; fiil doğru TCK 91 fıkrasına yerleştirilmelidir. Ardından rıza, çıkar, yetkili merkez, bekleme listesi, etik komisyon ve tıbbî süreç doğrulanmalı; tamamlanma, iştirak ve bağlantılı suçlar çözülmelidir. Satıcı için TCK 92–93, bütün taraflar için delil hukuku, görev, süre ve koruma tedbirleri ayrıca ele alınmalıdır.

Organ nakli hayat kurtaran, sıkı biçimde düzenlenmiş meşru bir tıbbî hizmettir; organ veya dokunun ekonomik çaresizliği sömüren bir meta hâline getirilmesi ise bu güveni ve insan onurunu zedeler. Bu nedenle ne her nakil şüpheli sayılmalı ne de “rıza”, “etik onay” veya “yardım” etiketi gizli menfaat araştırılmadan kabul edilmelidir. Somut dosya; ceza, sağlık, delil ve tazminat boyutları birlikte yönetilmelidir.

İlgili suçlar ve savunma ilkeleri için ceza hukuku çalışma alanı ile bedensel zarar doğan dosyalarda kasten yaralama suçunun sonuçları hakkındaki içerikler de incelenebilir.