çek alacağı nasıl tahsil edilir

Çek Alacağı Nasıl Tahsil Edilir?

Bu makalemizde uzman bir İcra Avukatı tarafından çek alacağının tahsili, yasal dayanak ve prosedürler, ilamsız icra ile kambiyo takibi arasındaki hız farkı, çekin karşılıksız çıkması halinde yapılacaklar, ilgili kanun maddeleriyle detaylı ve anlaşılır şekilde özetlemeye çalışacağız;

1. İcra Avukatı Tarafından Çek Alacağının Tahsili

A) Çek Nedir ve Çekin Takibe Elverişli Olması Ne Anlama Gelir?

Çek, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na göre (TTK m. 780 ve devamı) belirli, yazılı unsurları taşıyan ve vadesinde ödenmesi gereken bir kambiyo senedidir. Çek, hukuken bir kambiyo senedidir. En kısa tanımıyla: Çek; düzenleyenin, muhatap bankaya, belirli bir bedelin kayıtsız ve şartsız olarak lehtara veya hamile ödenmesi yönünde verdiği yazılı ödeme emridir.

Türk Ticaret Kanununda çek için klasik anlamda tek cümlelik bir “tanım” yapılmaz; çekin zorunlu unsurları sayılarak hukuki niteliği ortaya konur. TTK m. 780’e göre çekte; senet metninde “çek” kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka seri numarası ve karekod bulunmalıdır.

Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap ancak banka olabilir; banka dışındaki bir kişi üzerine düzenlenen belge çek değil, yalnızca havale hükmündedir.

Bu nedenle çekin hukuki tanımı şu şekilde de kurulabilir:

Çek, kanunda öngörülen zorunlu şekil şartlarını taşıyan, muhatabı banka olan, keşidecinin banka nezdindeki hesabına dayanarak belirli bir bedelin lehtara veya hamile ödenmesini emrettiği, görüldüğünde ödenmesi gereken soyut ve yazılı bir kambiyo senedidir.

Tarafları genellikle üçlüdür:

Keşideci/düzenleyen çeki düzenleyen kişidir; muhatap ödeme emri verilen bankadır; lehtar veya hamil ise çek bedelini tahsil edecek kişidir. Çek uygulamada kredi aracı gibi kullanılsa da hukuki niteliği itibarıyla esasen bir ödeme aracıdır.

İcra Avukatınız, çekin tahsili için size özel ve hızlı hukuki yöntemleri uygulayacaktır.

B) Çeke İlişkin Yasal Dayanaklar

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 167–168 ve m. 170a: Çek, kambiyo senedi olduğu için kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile ilamsız takip yoluna tabidir.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 780 vd.: Çekin şekil şartları, ibrazı ve haklar düzenlenmiştir.
• 5941 sayılı Çek Kanunu: Karşılıksız çek durumunda yapılacak cezaî ve medeni işlemler bu kanunla düzenlenmiştir.
• 1136 sayılı Avukatlık Kanunu: Avukatın vekâleten takip yetkisi bu kanun ile izah edilmiştir.

C) Çek Tahsilat Sürecinin Adımları – İcra Avukatı Ne Yapar?

1. Çek Takibinin Başlatılması

• İcra Avukatınız, vekaletnamesi ile UYAP üzerinden yetkili icra müdürlüğüne başvurur veya yetkili icra müdürlüğüne gider, çekin aslını (veya onaylı örneğini) sunarak kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile ilamsız takip başlatır. Uygulamada bankaya ibra edildiğinde kısmı ödeme yapılmış ise çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi banka tarafından çek hamiline teslim edilmektedir. Alacaklı da bu fotokopi ile takip başlatabilecektir. (5941 sayılı çek yasası madde 3/6) Kambiyo senetlerin uyap sisteminde elektronik imza ile takip talebine eklenmiş olsa dahi en geç 3 gün içerisinde belgenin aslının ilgili icra müdürlüğüne ibraz edilmesi zorunludur. Çek ibraz edilmezse icra müdürlüğü tarafından ödeme emri düzenlenmeyecektir. Yargıtay’ a göre takibe dayanak çek aslının ödeme emrine itiraz süresi boyunca icra kasasında saklanması gerekmektedir. Senet aslının icra kasasında bulunmamasına yönelik şikayet süresi 7 gündür.
• İzlenen yol, İİK m. 167-168’ e göre çek için özel icra prosedürleridir. (kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip)

2. Takip Talebi ve Ödeme Emri

• Takip talebine çekin günü, vadesi, borçlu/keşideci/ciro zinciri açıkça belirtilir.
• İcra müdürlüğü, re’sen takip talebinin yasal unsurları taşıyıp taşımadığını, çekin kambiyo senedi vasfı taşıyıp taşımadığını, talipte bulunan alacaklının icraya başvurma hakkı olup olmadığını, çekin vadesinin gelip gelmesini inceler ve icra takibi tüm bu kriterleri karşılıyorsa “kambiyo senetlerine mahsus ödeme emri” hazırlar ve bu ödeme emrini borçluya tebliğ ettirir.

3. Borçlunun Süreleri

• Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 10 gün içinde borcu öderse süreç sona erer ve icra dosyası kapanır.
• Borçlu 5 gün içinde yazılı olarak ödeme emrine imza veya borca itiraz edebilir (İİK m. 168/5). Bu itiraz icra mahkemesine yazılı olarak yapılır. Sözlü itiraz yapılamaz. Bu süre hukuki olarak hak düşürücü bir süredir. Alacaklı bu 10 günlük ödeme süresi içerisinde borçlunun mallarının haczini isteyememektedir. Dolayısıyla borçlu 5 gün içinde borca itiraz etmese dahi 10 gün içerisinde borcunu öderse haciz işlemleri başlatılamayacaktır.

4. Borçlu İtiraz Etmez ise

• Süresinde borçlu tarafından yapılan herhangi bir itiraz yoksa, takip kesinleşir ve alacaklı haciz isteme aşamasına geçebilir. (Çek bir kambiyo senedi olduğu için, itiraz yolu ilamsız takibe kıyasla daha kısıtlıdır.)

5. Borçlu tarafından İtiraz Edilirse

• Borçlunun itirazı (imza veya borca dair itiraz) halinde, icra hukuk mahkemesinde itiraz incelenir. İcra mahkemesi kararları kural olarak maddi anlamda kesin hüküm niteliği taşımadığından dolayısı icra mahkemesi borçlu tarafından genel mahkemelerde sahtelik iddiası ile açılacak olan davaları bekletici mesele yapamaz ancak genel mahkemeden borçlunun alçağı ihtiyati tedbir kararı ile icra takibi durdurulabilir. Aynı şekilde sahtecilik iddiası ile açılan ceza davaları da icra takibini kendiliğinden durduramaz ancak Savcılık tedbir kararı verirse icra takibi durdurulabilecektir.
• Dolayısıyla borçlu tarafından borca ve imzaya itiraz edilmesi halinde İcra Avukatınız, itirazın kaldırılması davası açabilir.

6. Haciz, Satış ve Tahsil

• Takip kesinleştikten sonra, icra avukatınız icra dairesinden haciz ister ve borçlunun menkul, gayrimenkul malları veya banka hesabı üzerinde haciz işlemi gerçekleştirebilir.
• Gerekirse borçluya ait mallar satılarak çek bedeli tahsil edilebilecektir. (İİK m. 111 ve devamı).

2. İlamsız İcra Takibi ile Kambiyo (Çek) Takibi Arasındaki Hız Farkı

Hız Farkı Var mıdır?

Evet, kesinlikle vardır ve çek ticari hayat için önemli bir kolaylıktır.

Neden?

• İlamsız Takipte: Borçlu 7 gün içinde (İİK m. 62) herhangi bir gerekçe göstermeden itiraz edebilir → Takip durur, alacaklının dava açıp alacağını ispat etmesi gerekir ve bu durum yıllarca sürebilir.
• Kambiyo Senetlerine Mahsus Takipte (Çek Takibi): Borçlu yalnızca 5 gün içinde, sadece imzaya veya borca ilişkin haklı ve belgeli sebeplerle itiraz edebilir (İİK m. 168, 170a). Çek alacağını tahsile yönelik kambiyo senetlerine mahsus icra takibinde yanıltıcı, formalite icabı hazırlanan itirazlarla takip kısa sürede durdurulamaz ve çeke özgü sıkı koşullar vardır.
• Takibin Kesinleşme ve haciz süresi daha kısadır: Borçlu, itiraz etmezse 10 gün sonunda alacaklı hemen haciz işlemlerine devam edebilecektir.
• Çeke ilişkin icra takibinde borçtan kurtulma davası yoktur. İlamsız icra takibinde ise bu dava açılabilecektir.
• Çeke ilişkin icra takibi başlatmadan önce rehine başvurma zorunluluğu yoktur. İlamsız icra takibinde alçağı rehinle güvence altına alınmış bir alacaklı öncelikle rehine başvurmak zorundadır.

Çek Takibine İlişkin YASAL DAYANAKLAR

• İİK m. 7/1, 62: İlamsız takipte 7 gün içinde itiraz halinde takip durur.
• İİK m. 167–168–170a: Kambiyo/çek takibinde 5 gün itiraz süresi, 10 gün ödeme süresi, sınırlı itiraz imkanı bulunmaktadır.

3. Çek Karşılıksız Çıkarsa Alacaklı Ne Yapmalıdır?

1. Karşılıksızlık Durumunun Saptanması

• Bankaya ibraz edilen çek karşılıksız çıkarsa banka “karşılıksızdır işlemine alınmıştır” şerhi verir (5941 s. Çek Kanunu m. 5).
• Bu tutanağı veya şerhli çekin aslını mutlaka bankadan teslim almanız gerekmektedir.

2. Karşılıksız Çeke İlişkin Hukuki Yollar

a) İcra Takibi

• Kambiyo yoluyla icra takibi başlatılır: Karşılıksız kalan çek, yukarıda açıklanan adımlarla kambiyo senetlerine mahsus ödeme takibine konu edilir ve borçlunun malvarlığına haciz konulması talep edilir.

b) Karşılıksız Çeke İlişkin Ceza Davası

• 5941 s. Çek Kanunu m. 5: Karşılıksız çek keşide eden (düzenleyen) hakkında şikayet üzerine adli para cezası yaptırımı uygulanır.
• Bankadan alınan “karşılıksızdır şerhi” ile çekin düzenlendiği yerdeki savcılığa suç duyurusunda bulunulabilir. Tacirin ticarî işletmesiyle ilgili iş ve işlemlerinde, tacir olmayan kişinin çek defterini kullanarak çek düzenleyen ve düzenleten kişi altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (Çek Kanunu madde 7)
• Karşılıksız çekle alakalı hamilin şikâyet süresi, “karşılıksızdır” işlemi yapılmasından sonra 3 aydır. Bu süre hak düşürücü süre olarak belirlenmiştir. Sürenin tespit edilmesinde dikkat edilmesi gerek nokta, ödeme tarihi değil, banka tarafından karşılıksızdır işlemi yapıldığı tarihten itibaren 3 aydır. Örneğin; bir çekin ödeme tarihi 15/06/2026 tarihi ise ve 16/06/2026 tarihinde çek bankaya ibraz edilmiş ise Banka tarafından 16/06/2026 tarihinde karşılıksızdır işlemi yapılmasından itibaren şikâyet süresi başlamaktadır.
• Çek karşılıksızsa, muhatap nezdinde karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan bir çek düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduktan başka, hamilin bu yüzden uğradığı zararı da tazmin eder. (Türk Ticaret Kanunu 783/3)

Çek Takibine İlişkin Dikkat Edilmesi Gereken Diğer Hususlar;

• Takipte süreler çok önemlidir: Çek protestosu ve/veya takip uygulama süreçlerini doğru ve düzenli takip etmek zorunludur. Çek yasal süresi içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmez ise kambiyo vasfı ortadan kalkar ve genel zamanaşımı süresi olan 10 yıllık zamanaşımı süresine tabi olur. Bunun dışında takibe dayanak çekin yasal süresi içinde muhatap bankaya ibraz edilmediğine dair iddia ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 günlük şikayet süresine tabidir.
• Alacaklı isterse hem icra takibi başlatabilir hem de karşılıksız çek keşide etme suçu sebebiyle borçluya ceza verilmesi için savcılık şikayetinde bulunabilir.
• Çekin aslı: Mutlaka icra takip dosyasına süresi içerisinde sunulmalıdır.

Not: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olayın özelliklerine göre hukukî değerlendirme değişebilir.

Sıkça Sorulan Sorular